មហាសោកនាដកម្ម ភ្នំខ្មោច

សូមសរសេររៀបរាប់ប្រវត្តិសាស្រ្ត ភូមិសាស្រ្ត វាលពិឃាដទី២ The Second Killing Field ភ្នំខ្មោច នៅខេត្ត ព្រះវិហារ ឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលថៃជំលៀសដោយបង្ខំជនភៀសខ្លួនខ្មែរជាង ៥ ម៉ឺននាក់

ព្រឹត្តិការណ៍ «ភ្នំខ្មោច» (Ghost Mountain) ឬត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា «វាលពិឃាដទី២» (The Second Killing Fields) គឺជាមហាសោកនាដកម្មដ៏រន្ធត់ និងខ្មៅងងឹតបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបរបស់កម្ពុជា ដែលបានកើតឡើងនៅខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៧៩។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះពាក់ព័ន្ធនឹងការបណ្តេញ និងជំរុញដោយបង្ខំពីសំណាក់យោធាថៃ លើជនភៀសខ្លួនខ្មែរជាង ៥ ម៉ឺននាក់ ឱ្យធ្លាក់ចូលទៅក្នុងជ្រោះជ្រៅ និងចម្ការមីនដ៏គ្រោះថ្នាក់នៅតំបន់ជួរភ្នំដងរែក ក្បែរប្រាសាទព្រះវិហារ។

ខាងក្រោមនេះគឺជាការរៀបរាប់លម្អិតអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រ ភូមិសាស្ត្រ និងសោកនាដកម្មនៃតំបន់នោះ៖
១. បរិបទប្រវត្តិសាស្ត្រ (historical Context)
ក្រោយពេលរបបប្រល័យពូជសាសន៍ខ្មែរក្រហម (ប៊ុល ពត) ត្រូវបានួលរលំនៅថ្ងៃទី៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែររាប់រយរាប់ពាន់នាក់ ដែលបានរួចរស់ជីវិតពីគ្រោះទុរ្ភិក្ស ជំងឺ និងការកាប់សម្លាប់ បានខិតខំរត់គេចខ្លួនឆ្លងកាត់ព្រំដែនទៅកាន់ប្រទេសថៃ ដោយសង្ឃឹមថានឹងទទួលបានការសង្គ្រោះ និងទីសុវត្ថិភាពពីអង្គការអន្តរជាតិ ឬជនបទភាគខាងលិច។
ផ្ទុយទៅនឹងការរំពឹងទុក ភាពជាអ្នកជិតខាង និងមនុស្សធម៌ អាជ្ញាធរ និងយោធាថៃនៅពេលនោះមិនត្រឹមតែមិនស្វាគមន៍ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងបានរៀបចំផែនការកំចាត់ និងបណ្តេញជនភៀសខ្លួនខ្មែរទាំងនោះត្រឡប់ចូលទឹកដីកម្ពុជាវិញយ៉ាងឃោរឃៅបំផុត។ ក្នុងចំណោមប្រតិបត្តិការបណ្តេញចេញទាំងនោះ ហេតុការណ៍នៅតំបន់ប្រាសាទព្រះវិហារក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៧៩ គឺជាចំណុចកំពូលនៃឧក្រិដ្ឋកម្មរንដៀប។
២. ភូមិសាស្ត្រនៃ «ភ្នំខ្មោច» (Geographical Features)
តំបន់ព្រឹត្តិការណ៍នេះកើតឡើងនៅលើខ្នងភ្នំ និងជម្រាលភ្នំនៃ ជួរភ្នំដងរែក ក្បែរតំបន់ប្រាសាទព្រះវិហារ៖
ស្ថានភាពដីសណ្ឋាន៖ ជាភ្នំខ្ពស់ชัน មានលក្ខណៈជាច្រុះ ឬខ្នងភ្នំថ្មចោទ ដែលពិបាកចុះឡើងជាទីបំផុត។
ចម្ការមីន៖ តំបន់ជើងភ្នំ និងតាមផ្លូវច្រកសមុទ្រព្រំដែននោះ ត្រូវបានគេដឹងថាពោរពេញទៅដោយគ្រាប់មីន និងគ្រាប់មិនទាន់ផ្ទុះតាំងពីសម័យសង្គ្រាមរ៉ាំរ៉ៃ ដែលធ្វើឱ្យទីនោះក្លាយជាអន្ទាក់មរណៈដ៏គ្រោះថ្នាក់បំផុត។
ប្រភពដើមនៃឈ្មោះ៖ ឈ្មោះ «ភ្នំខ្មោច» ត្រូវបានដាក់ហៅដោយអ្នកស្រុក និងជនរងគ្រោះផ្ទាល់ ព្រោះតែទីនោះពោរពេញដោយបណ្តុំឆ្អឹងមនុស្ស សម្លៀកបំពាក់ ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ និងសំឡេងយំស្រែកទ្រហោយំ លងបន្លាចពីជនរងគ្រោះដែលស្លាប់បាត់បង់ជីវិតដោយអត់អាហារ ស្រេកទឹក ធ្លាក់ជ្រោះ និងជាន់មីន។
៣. សោកនាដកម្មនៃការជំរុញដោយបង្ខំ (The Tragedy of Forced Repatriation)
យោងតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រ និងសក្ខីកម្មពីអ្នករស់រានមានជីវិត (ដូចជាក្នុងខ្សែភាពយន្តឯកសារ "Ghost Mountain" ផលិតដោយលោក James Taing និងការស្រាវជ្រាវផ្សេងៗ) ដំណើរការនៃសោកនាដកម្មនេះប្រព្រឹត្តទៅដូចតទៅ៖
ការបោកបញ្ឆោត និងប្រមូលផ្តុំ៖ ជនភៀសខ្លួនខ្មែរប្រមាណជាង ៤ ម៉ឺនទៅ ៥ ម៉ឺននាក់ (ភាគច្រើនជាមនុស្សចាស់ ស្ត្រី និងកុមារ) ត្រូវបានយោធាថៃប្រមូលទម្លាក់ពីលើឡានក្រុង ដោយបោកប្រាស់ថា គេនឹងត្រូវបញ្ជូនទៅកាន់កន្លែងមានសុវត្ថិភាព ប៉ុន្តែការពិតគេត្រូវបាននាំយកទៅកាន់ខ្នងភ្នំដងរែកជិតប្រាសាទព្រះវិហារ។
ការរឹបអូស និងការបណ្តេញចុះជ្រោះ៖ មុននឹងបណ្តេញចេញ យោធាថៃបានរឹបអូសទ្រព្យសម្បត្តិ មាសប្រាក់ នាឡិកា និងទឹករបស់ពួកគេ ដោយនិយាយថា «ចុះទៅខាងក្រោមលែងត្រូវការរបស់ទាំងនេះទៀតហើយ»។ បន្ទាប់មក ពួកគាត់ត្រូវបានយោធាថៃយកកាំភ្លើងគំរាម និងបាញ់គំរាមឱ្យដើរចុះពីលើខ្នងភ្នំដ៏ចោទ និងចូលទៅក្នុងព្រៃចម្ការមីន។
អំពើឃោរឃៅ៖ អ្នកខ្លះត្រូវបានបាញ់សម្លាប់ អ្នកខ្លះរអិលធ្លាក់ជ្រោះស្លាប់ និងជាច្រើននាក់ទៀតបានដើរជាន់មីនផ្ទុះដាច់ដៃជើង ខណៈដែលអ្នកខ្លះទៀតជាប់គាំងនៅក្រោមជើងភ្នំដោយគ្មានទឹក គ្មានអាហារ រស់នៅទាំងវេទនាវេនរហូតដល់ស្លាប់ជាបន្តបន្ទាប់។
តួលេខអ្នកស្លាប់៖ ទោះបីជាចំនួនពិតប្រាកដស្ថិតក្នុងភាពចម្រូងចម្រាសក៏ដោយ ឯកសារនិងកំណត់ត្រារបស់អង្គការមនុស្សធម៌អន្តរជាតិ (ដូចជា UNHCR) និងអ្នករស់រានមានជីវិតបានបង្ហាញថា ជនភៀសខ្លួនរាប់ពាន់នាក់ (ប៉ាន់ប្រមាណពី ៣,០០០ ដល់ជាង ១០,០០0 នាក់) បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិតក្នុងព្រឹត្តិការណ៍រយៈពេលប៉ុន្មានថ្ងៃនោះ មុនពេលដែលកងទ័ពវៀតណាម និងអង្គការសង្គ្រោះអន្តរជាតិមួយចំនួនលួចចូលមកជួយសង្គ្រោះអ្នកដែលនៅសេសសល់តិចតួចប៉ុណ្ណោះ។
៤. ការចងចាំប្រវត្តិសាស្ត្រ និងភាពចម្រូងចម្រាសនាពេលបច្ចុប្បន្ន
ព្រឹត្តិការណ៍ភ្នំខ្មោចត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា «វាលពិឃាដទី២» ព្រោះវាជាំអំពើឃោរឃៅទ្រង់ទ្រាយធំប្រឆាំងនឹងมนุษยធម៌មកលើជនស៊ីវិលខ្មែរ ក្រោយសម័យប៉ុលពត ដែលត្រូវបានលាក់បាំងក្នុងទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រអន្តរជាតិជាយូរមកហើយ។
រាល់ពេលដែលរឿងរ៉ាវនេះត្រូវបានលើកយកមកផ្សាយឡើងវិញ (ជាពិសេសតាមរយៈខ្សែភាពយន្តឯកសារ ឬការស្រាវជ្រាវប្រវត្តិសាស្ត្រថ្មីៗ) វាស់ស្ទង់នូវការឈឺចាប់របស់ជនរងគ្រោះ និងបង្កឱ្យមានការជជែកដេញដោលគ្នារវាងភាគីកម្ពុជា និងថៃ ជុំវិញការទទួលខុសត្រូវប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនេះ។

Long Saran · Following 21 January · 👉ស្រមោល នៃ មហាសោកនាដកម្ម ភ្នំខ្មោច ឬភ្នំខ្មោចវាលពិឃាតទី២(Ghost Mountain – The Second Killing Fields of Cambodia by Thailand)បាន និងកំពុងតែតាមលងបន្លាចពពួកមេដឹកនាំសៀម ទាំងអតីតកាល និងបច្ចុប្បន្ន។  លោកបណ្ឌិត ឥន សុផល សាស្រ្តាចារ្យ និងជាអ្នកជំនាញផ្នែកវិទ្យាសាស្រ្តនយោបាយ បានបង្ហោះជាសំណេរនៅលើទំព័រហ្វេសប៊ុករបស់លោកនាថ្ងៃទី១៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ ផ្ញើទៅកាសែត Khaosod របស់ថៃដែលបានផ្សាយបំភ្លៃថា “រឿងសោកនាដកម្មភ្នំខ្មោច” គឺជារឿងប្រឌិត។ លោកបណ្ឌិត ឥន សុផល បានលើកឡើងថា “រឿងទាហានថៃប្រល័យពូជសាសន៍ជនភៀសខ្លួនខ្មែរនៅភ្នំខ្មោចកន្លងផុតទៅមិនយូរទេ ទើបឆ្នាំ១៩៧៩ប៉ុណ្ណោះ ឯកសារអន្តរជាតិមាននៅពេញដៃរបស់ខ្ញុំ ដែលកំពុងសរសេរសៀវភៅអំពីរឿងនេះច្បាស់ជាងភាពយន្តខ្លីនេះទៅទៀត។ ជនភៀសខ្លួនខ្មែរដែលត្រូវបញ្ជូនត្រឡប់មកវិញនៅក្នុងចន្លោះពីថ្ងៃទី៨-១៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៩ មានចន្លោះពី៤០,០០០នាក់ទៅ ៥០,០០០នាក់។” លោកបន្តថា សូមអានលិខិតរបស់កាកបាតក្រហមអន្តរជាតិ (ICRC) ចុះថ្ងៃទី២៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៩ ផ្ញើទៅទីក្រុងហ្សឺណែវ ស្តីពីទាហានថៃ បញ្ជូនជនភៀសខ្លួនខ្មែរដោយបង្ខំឱ្យដើរកាត់ចម្ការមីន និងបាញ់សម្លាប់អស់ជាង៤០,០០០នាក់។ សាស្រ្តាចារ្យ និងជាអ្នកជំនាញផ្នែកវិទ្យាសាស្រ្តនយោបាយខាងលើ បានលើកឡើងបន្ថែមទៀតថា បើយោងតាមអ្នកកាសែតជនជាតិអង់គ្លេសលោក William Shawcross បានបញ្ជាក់ថា មានជនភៀសខ្លួនខ្មែរប្រហែល៥០,០០០នាក់ ត្រូវបានចាប់បង្ខំបណ្តេញពួកគេចេញ ដោយភ្ជង់កាំភ្លើង និងបាញ់ទម្លាក់ពីលើច្រាំងថ្មចោត ពួកគេត្រូវដើរកាត់ចម្ការមីនត្រឡប់ទៅប្រទេសកម្ពុជាវិញ ដោយពុំមានអាហារនិងទឹកនៅទីនោះទេ។ មនុស្សជាច្រើន ព្យាយាមធ្វើដំណើរឆ្ពោះទៅមុខបានជាន់មីនផ្ទុះរាប់រយគ្រាប់ស្លាប់ពាសពេញព្រៃ ហើយក៏មានមនុស្សជាច្រើនបានព្យាយាមដើរត្រឡប់ក្រោយ ប៉ុន្តែត្រូវបានទាហានថៃបាញ់សម្លាប់រាប់ពាន់នាក់។ លោកបណ្ឌិត ឥន សុផល បន្ថែមថា បើយោងតាមឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិកលោក Morton Abramowitz បានផ្សព្វផ្សាយលិខិតរបស់ជនរងគ្រោះកំពុងជាប់នៅជើងភ្នំ បានបញ្ជាក់អំពីអ្នកដែលនៅរស់មានចំនួនប្រហែល១,០០០នាក់ មានអ្នកខ្លះធ្លាក់ខ្លួនឈឺធ្ងន់ គ្មានអាហារ គ្មានទឹករយៈពេលជាង១០ថ្ងៃ ហើយបើយោងតាមកំណត់ត្រារបស់លោកស្រី Yvette Pierpaoli បុគ្គលិក (UNHCR) ដែលបានជួយសង្គ្រោះជនភៀសខ្លួនផ្ទាល់ ដែលលោកស្រីបានបញ្ជាក់ថា អ្នកដែលនៅរស់មានចំនួន៩២២នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ បើយោងតាមការបញ្ជាក់របស់កងទ័ពវៀតណាម ដែលបានចូលទៅជួយសង្គ្រោះជនភៀសខ្លួនកំពុងជាប់នៅក្នុងចម្ការមីន បានបញ្ជាក់ថា ពួកគេជួយបានប្រជាជនចំនួនប្រហែល២,០០០នាក់ទៅ៣,០០០នាក់ចេញពីចម្ការមីន។ ដូច្នេះជនភៀសខ្លួនដែលទាហានថៃបញ្ជូនទៅជិត៥០,០០០នាក់នោះ នៅរស់រានមានជីវិតយ៉ាងច្រើនជាង៤,០០០នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែទាហានថៃ បានបញ្ជូនជនភៀសខ្លួនមកសម្លាប់នៅកន្លែងនេះច្រើនលើកច្រើនសារតាំងពីខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៩ បើសរុបខ្មែរស្លាប់នៅទីនោះជិត១០ម៉ឺននាក់។ លោកបណ្ឌិតបានបង្កើតជាសំណួរថា តើហេតុអ្វីបានជាទាហានថៃដឹកពលរដ្ឋខ្មែរមកសម្លាប់ទម្លាក់ពីលើកំពូលភ្នំនៅជិតប្រាសាទព្រះវិហារ? លោកយល់ថា នេះគឺជាគំនុំសងសឹក ដែលជនជាតិថៃឈឺចាប់បំផុតនៅពេលចាញ់ក្តីប្រាសាទព្រះវិហារនៅឆ្នាំ១៩៦២។ ក្រោយពេលសម្លាប់ជនភៀសខ្លួនខ្មែរជាង៥ម៉ឺននាក់នៅទីនេះ ទាហានថៃបាននិយាយថា នេះគឺជាការសងគំនុំឈាមរបស់ជនជាតិថៃដែលឈឺចាប់កន្លងមក។ គួរជម្រាបថា សារព័ត៌មាន Khaosod របស់ថៃបានចុះផ្សាយថា រដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសថៃបានបង្ហាញពីក្តីបារម្ភចំពោះខ្សែភាពយន្តខ្មែរមានចំណងជើង “សោកនាដកម្មភ្នំខ្មោច” ដែលខ្សែភាពយន្តនេះនឹងបកអាក្រាតប្រទេសថៃពីអំពើប្រល័យពូជសាសន៍របស់ថៃលើពលរដ្ឋកម្ពុជា ដែលបានកើតឡើងនៅភ្នំខ្មោចជួរភ្នំដងរែកក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៨-១៩៨០ ដែលថៃយល់ថា ផលិតឡើងដើម្បីបង្ខូចប្រវត្តិសាស្ត្រ ឬញុះញង់ឱ្យមានការស្អប់ខ្ពើមប្រទេសថៃ។ ជាមួយនេះ សារព័ត៌មានថៃខាងលើក៏បានចុះផ្សាយបន្ថែមថា ខ្សែភាពយន្ត និងស្នាដៃច្នៃប្រឌិតផ្សេងទៀតមិនគួរត្រូវបានប្រើជាឧបករណ៍ ដើម្បីបំភ្លៃការពិតប្រវត្តិសាស្ត្រ ឬញុះញង់អរិភាពនោះទេ។ ការពណ៌នាអំពីជម្លោះគួរតែផ្អែកលើការពិតដែលអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បាន ហើយគួរតែគិតគូរ ពីផលប៉ះពាល់ដែលអាចកើតមានលើទំនាក់ទំនងរវាងប្រជាជននៃប្រទេសទាំងពីរ។ ពាក់ព័ន្ធនឹងការចុះផ្សាយរបស់សារព័ត៌មានថៃខាងលើនេះ លោក លៀក លីដា ចាងហ្វាងផលិតកម្មអិលឌី បានបង្ហោះសារជាសំណេរនៅលើទំព័រហ្វេសប៊ុករបស់លោកដែរថា “កុំបារម្ភ រឿងខ្ញុំនិយាយតែការពិត។ ខ្ញុំមានសីលធម៌ជាអ្នកដឹកនាំរឿង។ សូមបងប្អូនខ្មែរយើង keep cool នឹងធ្វើអ្វីដែលយើងគួរធ្វើដើម្បីជាតិយើងនិងសេចក្តីថ្លៃថ្នូរបស់យើង”។ ដោយ៖ថា ចាន់ធី

សង្ខេបព្រឹត្តិការណ៍ «ភ្នំខ្មោច» (Ghost Mountain) ឬត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា «វាលពិឃាដទី២» (The Second Killing Fields) គឺជាមហាសោកនាដកម្មដ៏រន្ធត់ និងខ្មៅងងឹតបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបរបស់កម្ពុជា ដែលបានកើតឡើងនៅខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ចេញពី ខ្សែភាពយន្តប្រវត្តិរបស់ លោកបណ្ឌិត ម៉េងលី ដែលទើបថតចប់

ព្រឹត្តិការណ៍ «ភ្នំខ្មោច» ឬត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា «វាលពិឃាដទី២» (The Second Killing Fields) គឺជាមហាសោកនាដកម្មដ៏ខ្មៅងងឹត និងឈឺចាប់បំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបរបស់កម្ពុជា ដែលបានកើតឡើងនៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៩ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃរបបប្រល័យពូជសាសន៍ ប៉ុល ពត។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានចងក្រង និងស្រាវជ្រាវឡើងវិញតាមរយៈកំណត់ហេតុប្រវត្តិសាស្ត្រ ព្រមទាំងសៀវភៅស្ដីពី «ភ្នំដងរែកទីពុំអាចភ្លេច» របស់ លោកឧកញ៉ាបណ្ឌិត គួច ម៉េងលី ដែលគ្រួសាររបស់លោកធ្លាប់បានឆ្លងកាត់ផ្ទាល់ក្នុងនាមជាជនភៀសសឹក។

សង្ខេបព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗនៃសោកនាដកម្មនេះ មានដូចខាងក្រោម៖
១. បរិបទ និងដើមចោទនៃសោកនាដកម្ម
ក្រោយពេលរបបខ្មែរក្រហមត្រូវ បានដួលរលំ ប្រជាជនខ្មែររាប់ម៉ឺននាក់ (ភាគច្រើនជាមនុស្សចាស់ ស្រ្តី និងកុមារ) បានខិតខំភៀសខ្លួនកាត់ព្រៃកាត់ភ្នំ ទៅកាន់ទឹកដីថៃតាមបន្ទាត់ព្រំដែន ដោយសង្ឃឹមថានឹងទទួលបានការសង្គ្រោះ និងភាពសុខសាន្តពីអង្គការមនុស្សធម៌អន្តរជាតិ។ គ្រួសាររបស់លោកបណ្ឌិត ម៉េងលី ក៏ស្ថិតក្នុងចំណោមជនភៀសខ្លួនទាំងនោះ ដែលបានទៅพักអាស្រ័យបណ្តោះអាសន្ននៅជំរំាណងចាន់ (Nong Chan) ទឹកដីថៃ។
២. ផែនការបណ្តេញចេញ និងការបញ្ជូនទៅកាន់ «ភ្នំខ្មោច»
ផ្ទុយពីការរំពឹងទុក ត្រឹមតែរយៈពេលប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក (ប្រហែលថ្ងៃទី០៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៩) អាជ្ញាធរ និងកងទ័ពថៃបានសម្រេចចិត្តបិទច្រកព្រំដែន ដោយបានរៀបចំកاولឡានក្រុងប្រមូល​ជនភៀសខ្លួនខ្មែរជាង ៤០,០០០ ទៅ ៤៥,០០០នាក់ យកទៅទម្លាក់ចោលនៅតំបន់ជួរភ្នំដងរែក ជិតតំបន់ប្រាសាទព្រះវិហារ ដែលជាតំបន់ព្រៃភ្នំជ្រោះជ្រៅគ្មានផ្លូវចុះ។
៣. ភាពអមនុស្សធម៌លើកំពូលភ្នំដងរែក
ការបាញ់ប្រហារ និងបណ្តេញដោយបង្ខំ៖ ជនភៀសខ្លួនត្រូវបានកងទ័ពថៃរឹបអូសយកទ្រព្យសម្បត្តិ និងប្រាក់កាសដែលសេសសល់ មុននឹងត្រូវគេបង្ខំដោយកាំភ្លើងឱ្យដើរចុះពីលើទួល ឬមុខចោទដ៏ខ្ពស់ชันនៃជួរភ្នំដងរែកត្រឡប់ចូលទឹកដីកម្ពុជាវិញ។ អ្នកដែលរារែក ឬមិនព្រមចុះ ត្រូវកងទ័ពថៃបាញ់សម្លាប់។
វាលអន្ទាក់គ្រាប់មីន៖ នៅខាងក្រោមចំណោតភ្នំដ៏គ្រោះថ្នាក់នោះ គឺជាវាលគ្រាប់មីនដ៏សន្ធឹកសន្ធាប់ ដែលត្រូវបានបង្កប់ទុកជាស្រេច។ ជនភៀសខ្លួនគ្មានជម្រើសក្រៅពីត្រូវដើរកាត់ ឬធ្លាក់ចូលទៅក្នុងវាលមីននោះទេ។
ការបាត់បង់ជីវិត៖ មនុស្សរាប់ពាន់នាក់បានស្លាប់ភ្លាមៗដោយសារការធ្លាក់ពីលើភ្នំ ផ្ទុះគ្រាប់មីន ត្រូវគ្រាប់កាំភ្លើងបាញ់ប្រហារ និងខ្លះទៀតស្លាប់ដោយសារការអត់ឃ្លាន ស្រេកទឹក និងជំងឺរាតត្បាត នៅពេលដែលពួកគេត្រូវជាប់គាំងនៅបាតភ្នំអស់ជាច្រើនថ្ងៃ។
៤. តួលេខនៃការបាត់បង់ និងផលប៉ះពាល់ផ្លូវចិត្ត
តាមការប៉ាន់ប្រមាណ មានជនភៀសខ្លួនខ្មែរប្រមាណ ៣,០០០ ទៅ ១០,០០០នាក់ បានបាត់បង់ជីវិតយ៉ាងអាណោចអធ័មនៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍រយៈពេលប៉ុន្មានថ្ងៃនោះ។
ឈ្មោះ «ភ្នំខ្មោច» ក៏បានចាប់ផ្តើមទុំជាប់នឹងតំបន់នោះតាំងពីពេលនោះមក ដោយសារតែបរិមាណសាកសពមនុស្សរាប់ម៉ឺននាក់ដែលបានបូកគរគ្នានៅទីនោះ។
ជនរងគ្រោះ និងក្មេងៗដែលនៅរស់រានមានជីវិតជាច្រើនម៉ឺននាក់ទៀត បានបន្សល់ទុកនូវការឈឺចាប់ និងរបួសផ្លូវចិត្តយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរតកូនតកង។
សោកនាដកម្ម «ភ្នំខ្មោច» មិនត្រឹមតែជាការរំលឹកពីទុក្ខលំបាកដ៏ជូរចត់របស់គ្រួសារលោកបណ្ឌិត គួច ម៉េងលី ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាក៏ជាស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ឈឺចាប់របស់ជនជាតិខ្មែរទាំងមូល ក្នុងសម័យកាលសង្គ្រាមស៊ីវិល និងវិបត្តិមនុស្សធម៌អន្តរជាតិដែលពិភពលោកពុំគួរភ្លេចឡើយ។

ស្ថានភាពនយោបាយ និងយោធា (១៩៧៩-១៩៨៥) រវាងកម្ពុជា និងថៃ
ព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយ និងយោធារវាងកម្ពុជា (សម័យសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា - SPK) និងប្រទេសថៃ ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩៧៩ ដល់ ១៩៨៥ គឺជាសម័យកាលដ៏តានតឹងបំផុត បន្ទាប់ពីការួលំរលំនៃរបប ប៉ុល ពត។
១. ស្ថានភាពយោធា និងប្រតិបត្តិការសឹករបស់កងទ័ព SPK និងវៀតណាម
ការបោសសម្អាតតាមព្រំដែន៖ ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ មករា ១៩៧៩ កងទ័ពរណសិរ្សសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា សហការជាមួយកងទ័ពស្ម័គ្រចិត្តវៀតណាម បានបើកយុទ្ធនាការវាយលុកយ៉ាងទ្រង់ទ្រាយធំ ដើម្បីបោសសម្អាតកាកសំណល់កងទ័ពខ្មែរក្រហម ដែលបានដកថอยទៅប្រមូលផ្ដុំគ្នានៅតាមតំបន់ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ។
ការចូលលុកលុយទឹកដីថៃ៖ ដោយសារយុទ្ធសាស្ត្រ «សង្គ្រាមទិសទីទៃ» និងការដកថយគេចពីការវាយលុក កងទ័ពខ្មែរក្រហមរួមទាំងកងកម្លាំងភាគីត្រីភាគីផ្សេងទៀត បានប្រើប្រាស់ទឹកដីថៃជា ជម្រកសុវត្ថិភាព មូលដ្ឋានភស្តុភារ និងទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រ ដើម្បីវាយបកមកលើកម្ពុជាវិញ។ ក្នុងដំណាក់កាលខ្លះ មានរបាយការណ៍យោធាបញ្ជាក់ថា កងទ័ពខ្មែរក្រហមបានដកថយ ឬចូលជ្រៅទៅក្នុងទឹកដីថៃ រហូតដល់ចម្ងាយ ៦០ គីឡូម៉ែត្រ ដែលបង្កការគំរាមកំហែងដល់អធិបតេយ្យភាពរបស់ថៃផ្ទាល់។
២. បញ្ហាជំរុំជនភៀសខ្លួន និងកងទ័ពភាគីត្រីភាគី
រដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (CGDK): នៅឆ្នាំ ១៩៨២ ភាគីត្រីភាគី (ខ្មែរក្រហម រណសិរ្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច របស់សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ និងរណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ KPNLF របស់លោក សឺន សាន) ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការ ដោយមានការគាំទ្រពីថៃ ចិន និងបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិច។
ជម្រុំជនភៀសខ្លួនជាទីតាំងយោធា៖ ជំរុំជនភៀសខ្លួនខ្មែរដែលតាំងនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនក្នុងទឹកដីថៃ ត្រូវបានភាគីត្រីភាគី (ជាពិសេសខ្មែរក្រហម) យកធ្វើជា ទីតាំងបាំងមុខសម្រាប់ពងបាក់កងទ័ព ឃ្លាំងស្តុកអាវុធ និងជាកន្លែងសម្រាកព្យាបាលរបួស ធ្វើឱ្យជំរុំទាំងនោះក្លាយជាគោលដៅនៃការវាយលុកពីសំណាក់កងទ័ព SPK និងវៀតណាម។
៣. នយោបាយថៃ និងការជម្លៀសដោយបង្ខំ
គោលនយោបាយ «កាំជ្រួច និងខ្នងបង្អែក» របស់ថៃ៖ រដ្ឋាភិបាលថៃក្នុងពេលនោះ (ក្រោមការដឹកនាំរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី ប្រេម ទិនស៊ុលឡាណូន) មានការព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំងចំពោះវត្តមានរបស់កងទ័ពវៀតណាមនៅជាប់ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ។ ថៃបានអនុវត្តនយោបាយគាំទ្រដោយសម្ងាត់ដល់ភាគីត្រីភាគី ដើម្បីទប់ទល់នឹងឥទ្ធិពលសហភាពសូវៀត-វៀតណាម។
បញ្ហាជនភៀសខ្លួន និងការជំរុញឱ្យវិលត្រឡប់៖ នៅពេលដែលកងទ័ពខ្មែរក្រហមរត់ចូលទឹកដីថៃជ្រៅដល់ ៦០ គីឡូម៉ែត្រ និងបង្កើតភាពចលាចល ក៏ដូចជារំខានដល់សន្តិសុខក្នុងស្រុករបស់ថៃ ភាគីថៃត្រូវបានសម្ពាធទាំងផ្នែកសន្តិសុខ និងអន្តរជាតិ ឱ្យធ្វើការ ជំលៀសដោយបង្ខំ ចំពោះជនភៀសខ្លួននិងកងកម្លាំងខ្មែរទាំងនោះឱ្យត្រឡប់មកฝั่งកម្ពុជាវិញ។
ព្រឹត្តិការណ៍ព្រំដែន៖ ការជម្លៀសនេះបានបង្កឱ្យមានវិបត្តិមនុស្សធម៌យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដោយជនភៀសខ្លួនជាច្រើនរងគ្រោះថ្នាក់រវាងការឆ្លងកាត់តំបន់មានការប្រយុទ្ធគ្នា និងការមិនព្រមទទួលយកពីភាគីណាមួយឡើយ។

សង្ខេបព្រឹត្តិការណ៍ នយោបាយ យោធា នៅថៃ​និង កម្ពុជា ជា កាលប្បវត្តិ Chronology រវាង ថៃ និង កម្ពុជា ១ មករា ១៩៧៩ ដល់ ១ មករា ១៩៨០

សង្ខេបព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយ និងយោធារវាងកម្ពុជា និងថៃ ក្នុងកាលប្បវត្តិ (Chronology) ចាប់ពីថ្ងៃទី ១ មករា ១៩៧៩ ដល់ ថ្ងៃទី ១ មករា ១៩៨០ មានសេចក្តីលម្អិតដូចខាងក្រោម៖
ខែមករា ១៩៧៩
៧ មករា ១៩៧៩៖ កងទ័ពរណសិរ្សសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា សហការជាមួយកងទ័ពស្ម័គ្រចិត្តវៀតណាម បានវាយរំដោះរាជធានីភ្នំពេញ និងបានផ្តួលរំលំរបបប្រល័យពូជសាសន៍ ប៉ុល ពត (កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ)។
៨ មករា ១៩៧៩៖ ប្រទេសកម្ពុជាត្រូវបានប្តូរឈ្មោះជា សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (ស.ប.ក.) ដឹកនាំដោយគណៈប្រធានរដ្ឋបោរ (រណសិរ្សសង្គ្រោះជាតិ)។
ពាក់កណ្តាលខែមករា ១៩៧៩៖ រដ្ឋាភិបាលថៃ ក្រោមការដឹកនាំរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី ក្រៀនសាក់ ចាមណាន់ (Kriangsak Chamanan) បានប្រកាសជាផ្លូវការនូវគោលនយោបាយអព្យាក្រឹតភាព ប៉ុន្តែចាប់ផ្តើមអនុញ្ញាតឱ្យកងទ័ពខ្មែរក្រហមដែលដកថយ អាចប្រើប្រាស់ទឹកដីថៃជាទីជម្រក និងជាដែនភស្តុភារ។
ខែកុម្ភៈ - មេសា ១៩៧៩
កុម្ភៈ ១៩៧៩៖ ដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីចិន លោក ដេង សี่ยวពីង (Deng Xiaoping) ទៅកាន់ប្រទេសថៃ ដែលនាំឱ្យមានការយល់ព្រមគ្នាក្នុងការផ្តល់ជំនួយយោធាដល់ខ្មែរក្រហមឆ្លងកាត់ទឹកដីថៃ។
មីនា ១៩៧៩៖ ថៃចាប់ផ្តើមទទួលរងសម្ពាធយ៉ាងខ្លាំងពីជនភៀសខ្លួនកម្ពុជារាប់រយពាន់នាក់ដែលបានភៀសខ្លួនឆ្លងដែនចូលមកទឹកដីខេត្តជាប់ព្រំដែនថៃ (ដូចជាខេត្តស្រះកែវ និងត្រាត) ដើម្បីគេចវេសពីសង្គ្រាម។
មេសា ១៩៧៩៖ កងទ័ពខ្មែរក្រហមចាប់ផ្តើមរៀបចំកងកម្លាំងឡើងវិញនៅតាមតំបន់ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ ដោយមានការគាំទ្រពីប្រទេសចិន និងការបិទភ្នែកបើកភ្នែកពីសំណាក់កងទ័ពថៃ។
ឧសភា - សីហា ១៩៧៩
មិថុនា ១៩៧៩៖ រដ្ឋាភិបាលថៃបង្កភាពចម្រូងចម្រាសអន្តរជាតិ ដោយបានបណ្តេញជនភៀសខ្លួនកម្ពុជារាប់ម៉ឺននាក់ឱ្យត្រឡប់ចូលទឹកដីកម្ពុជាវិញនៅឯតំបន់ប្រាសាទព្រះវិហារ ដែលបណ្តាលឱ្យជនភៀសខ្លួនស្លាប់ជាច្រើននាក់ដោយសារគ្រាប់មីន និងការបាញ់ប្រហារ។
កក្កដា ១៩៧៩៖ ថៃប្រកាសជាបន្ទាន់ពីការបង្កើតតំបន់កាន់កាប់របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (UN) ដើម្បីគ្រប់គ្រងជនភៀសខ្លួនកម្ពុជា នៅតាមព្រំដែន ក្រោមសម្ពាធពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។
កញ្ញា - ធ្នូ ១៩៧៩
កញ្ញា ១៩៧៩៖ រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (ស.ប.ក.) ចោទប្រកាន់រដ្ឋាភិបាលថៃជាផ្លូវការថា បានលូកដៃចូលក្នុងកិច្ចការផ្ទៃក្នុង និងផ្តល់ទីជម្រក ព្រមទាំងអាវុធដល់កងកម្លាំងខ្មែរក្រហមដែលប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលថ្មី។
តុលា ១៩៧៩៖ កងទ័ពវៀតណាម-កម្ពុជា បានបើកប្រតិបត្តិការយោធាយ៉ាងស្វិតស្វាញនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនភាគខាងលិច ដែលធ្វើឱ្យការប៉ះទង្គិចគ្នាច្រើនលើកច្រើនសាបានឆ្លងដែនចូលមកក្នុងទឹកដីថៃ និងបង្កជាភាពតានតឹងផ្នែកយោធា។
វិច្ឆិកា ១៩៧៩៖ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ (UNGA) បានអនុម័តដំណោះស្រាយលេខ 34/22 ដោយទាមទារឱ្យដកកងទ័ពបរទេស (វៀតណាម) ចេញពីកម្ពុជា និងបន្តរក្សាកៅអីរបស់កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (ខ្មែរក្រហម) នៅអង្គការសហប្រជាជាតិដដែល ដែលផ្តល់ផលចំណេញដល់ការទូតរបស់ថៃនិងចិន។
ធ្នូ ១៩៧៩៖ ស្ថានភាពព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ កាន់តែតានតឹងខ្លាំងឡើងៗ ខណៈដែលថៃចាប់ផ្តើមពង្រឹងកងទ័ពការពារព្រំដែនរបស់ខ្លួន និងរៀបចំជំរំជនភៀសខ្លួនទ្រង់ទ្រាយធំក្រោមជំនួយពីអង្គការសប្បុរសធម៌អន្តរជាតិ (ICRC និង UNHCR)។
១ មករា ១៩៨០
១ មករា ១៩៨០៖ ទំនាក់ទំនងរវាងកម្ពុជា (ស.ប.ក.) និងថៃ ស្ថិតក្នុងស្ថានភាពអរិភាពយ៉ាងខ្លាំង។ ព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា បានប្រែក្លាយទៅជាតំបន់ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ និងជាមូលដ្ឋានទ័ពជួរមុខដ៏សំខាន់របស់កងកម្លាំងប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ ដែលជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃវិបត្តិយូរអង្វែងពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០។

សង្ខេបព្រឹត្តិការណ៍ នយោបាយ យោធា នៅថៃ​និង កម្ពុជា ជា កាលប្បវត្តិ Chronology រវាង ថៃ និង កម្ពុជា ១ មករា ១៩៨០ ដល់ ១ មករា ១៩៨១
ការពាក់ព័ន្ធផ្នែកនយោបាយ និងយោធារវាងប្រទេសថៃ និងកម្ពុជា ក្នុងចន្លោះពេលពីថ្ងៃទី ១ មករា ១៩៨០ ដល់ ថ្ងៃទី ១ មករា ១៩៨១ គឺជាកាលប្បវត្តិដ៏តានតឹងមួយ បន្ទាប់ពីរបប ប៉ុល ពត ត្រូវបានដួលរំលំ ហើយសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (បដិវត្តន៍ ១៩៧៩) ត្រូវបានបង្កើតឡើង។ ភាគីថៃ និងបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិច បានគាំទ្រដល់កងទ័ពខ្មែរក្រហម និង ក្រុមប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ ដែលធ្វើឲ្យតំបន់ព្រំដែនក្លាយជាសមរភូមិសង្គ្រាមប្រដាប់អាវុធ និងវិបត្តិមនុស្សធម៌។
ខាងក្រោមនេះជាកាលប្បវត្តិ (Chronology) សំខាន់ៗ៖
ឆ្នាំ ១៩៨០
ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៨០៖
រដ្ឋាភិបាលថៃ ក្រោមការដឹកនាំរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី ព្រំ ជាតិនស៊ុន (Prem Tinsulanonda) បន្តអនុវត្តគោលនយោបាយអនុញ្ញាតឲ្យកងទ័ពខ្មែរក្រហមដែលដកថอยមកកាន់តំបន់ព្រំដែន ប្រើប្រាស់ទឹកដីថៃជាទីជម្រក និងជាច្រកដឹកជញ្ជូនស្បៀងអាហារ ព្រមទាំងអាវុធយុទ្ធភណ្ឌដែលគាំទ្រដោយចិន។
องค์การសហប្រជាជាតិ (UN) និងអង្គការមនុស្សធម៌អន្តរជាតិ បានចាប់ផ្ដើមប្រតិបត្តិការផ្តល់ជំនួយសង្គ្រោះទ្រង់ទ្រាយធំដល់ជនភៀសខ្លួនខ្មែរនៅតាមបន្ទាត់ព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា។
ថ្ងៃទី ២៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៨០ (ព្រឹត្តិការណ៍វាយលុកនៅបានសាកែវ)៖
ផ្នែកយោធា៖ កងទ័ពវៀតណាម (ដែលគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលថ្មីនៅកម្ពុជា) បានបើកប្រតិបត្តិការវាយលុកឆ្លងដែនចូលទៅក្នុងទឹកដីថៃ (ស្រុកអារ៉ាញ់ប្រាថេត ខេត្តបានសាកែវ) ដើម្បីកម្ចាត់មូលដ្ឋានទ័ពខ្មែរក្រហម និងក្រុមប្រឆាំង។ ការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយកាំភ្លើងធំ និងការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងស្វិតស្វាញរវាងកងទ័ពវៀតណាម-កម្ពុជា និងកងទ័ពថៃ បានបណ្តាលឲ្យទាហានថៃ និងពលរដ្ឋស្លាប់ជាច្រើននាក់ ព្រមទាំងបង្កឱ្យមានភាពតានតឹងផ្នែកការទូតយ៉ាងខ្លាំងរវាងបាងកក និងហាណូយ (និងក្រុងភ្នំពេញ)។
ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៩៨០៖
ប្រទេសថៃ និងបណ្តាប្រទេសសមាជិកអាស៊ាន (ASEAN) បានកសាងជំហរនយោបាយរួមគ្នាមួយយ៉ាងរឹងមាំ ដោយមិនស្គាល់អត្តសញ្ញាណរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (PRK) នៅអង្គការសហប្រជាជាតិ ដោយបន្តរក្សាកៅអីឱ្យរដ្ឋាភិបាល «កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ» (ខ្មែរក្រហម)។
ខែសីហា ដល់ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩๘០៖
ស្ថានភាពយោធាតាមព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ នៅតែបន្តក្តៅគគុក ដោយមានការបាញ់ផ្លោងដាក់គ្នាទៅវិញទៅមកជាញឹកញាប់។ ភាគីថៃបានពង្រឹងកងទ័ពតាមបណ្តោយព្រំដែន ដើម្បីទប់ស្កាត់ការរំលោភអធិបតេយ្យភាពពីសំណាក់កងទ័ពវៀតណាម-កម្ពុជា។
ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៨០៖
សន្និសីទអន្តរជាតិ និងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងផ្នែកការទូតរបស់ថៃ និងអាស៊ាន ក្នុងការស្វែងរកដំណោះស្រាយនយោបាយចំពោះវិបត្តិនៅកម្ពុជា ដោយទាមទារឱ្យមានការដកកងទ័ពបរទេស (វៀតណាម) ចេញពីកម្ពុជា ក្រោមការឃ្លាំមើលរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ។
ឆ្នាំ ១៩៨១ (រហូតដល់ ១ មករា ១៩៨១)
ខែធ្នូ ១៩៨០ ដល់ ១ មករា ១៩៨១៖
ស្ថានភាពនយោបាយ និងយោធានៅតាមព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា នៅតែបន្តស្ថិតក្នុងភាពជាប់គាំង (Stalemate)។
ខ្មែរក្រហមចាប់ផ្តើម reorganize កម្លាំងឡើងវិញនៅលើទឹកដីថៃ និងរៀបចំផែនការសហការជាមួយក្រុមប្រឆាំងផ្សេងទៀត (ដូចជាក្រុមរបស់ សឺន សាន និង សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ ដែលឈានដល់ការបង្កើតជារដ្ឋាភិបាលចម្រុះ CGDK នៅឆ្នាំក្រោយៗទៀត) ដោយមានការសម្របសម្រួល និងគាំទ្រយ៉ាងសកម្មពីសំណាក់ប្រទេសថៃ។

សង្ខេបព្រឹត្តិការណ៍ នយោបាយ យោធា នៅថៃ​និង កម្ពុជា ជា កាលប្បវត្តិ Chronology រវាង ថៃ និង កម្ពុជា ១ មករា ១៩៨១ ដល់ ១ មករា ១៩៨២
ព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយ និងយោធារវាងកម្ពុជា និងថៃ ក្នុងកំឡុងពេលថ្ងៃទី ១ មករា ១៩៨១ ដល់ ១ មករា ១៩៨២ ត្រូវាបានរៀបចំឡើងជាកាលប្បវត្តិ (Chronology) ដូចខាងក្រោម៖
ឆ្នាំ ១៩៨១
ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៨១
កិច្ចការយោធា៖ កងទ័ពវៀតណាម (ដែលគាំទ្រសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា - PRK) និងកងទ័ពរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ បានបន្តយុទ្ធនាការបោសសម្អាតកងកម្លាំងខ្មែរក្រហម (គបធ) ដែលបានដកថយទៅកាន់តំបន់ព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា។
ស្ថានភាពព្រំដែន៖ ភាគីថៃបានប្រកាសរក្សាជំហរអព្យាក្រឹត្យ ប៉ុន្តែបានពង្រឹងកងទ័ពតាមបណ្តោយព្រំដែន ដើម្បីទប់ស្កាត់ការឆ្លងដែននៃគ្រាប់រំសេវ និងការប៉ះទង្គិចគ្នាដែលតែងតែធ្លាក់ចូលមកទឹកដីថៃ។
ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៨១
នយោបាយ៖ មេដឹកនាំខ្មែរក្រហម ខៀវ សំផន បានបង្ហាញការត្រៀមខ្លួនជាស្រេចក្នុងការចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយក្រុមនយោបាយផ្សេងទៀត រួមមានក្រុមរបស់លោក សុន សាន (រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ - KPNLF) និងក្រុមរបស់សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ ដើម្បីបង្កើត រណសិរ្សរួបរួមជាតិ ប្រឆាំងនឹងវត្តមានកងទ័ពវៀតណាម។
ខែមីនា ឆ្នាំ ១៩៨១
នយោបាយ និងការទូត៖ ប្រទេសថៃ និងបណ្តាប្រទេសសមាជិកអាស៊ាន (ASEAN) បានបង្កើនសម្ពាធការទូតអន្តរជាតិ ដើម្បីទាមទារឱ្យមានការដកកងទ័ពវៀតណាមចេញពីកម្ពុជា និងរៀបចំការបោះឆ្នោតក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (អ.ស.ប.)។
ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៨១
នយោបាយក្នុងស្រុកកម្ពុជា៖ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា បានរៀបចំការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសក្រុមប្រឹក្សាឃុំ-សង្កាត់ និងរដ្ឋសភាជាតិ ដែលជាជំហានមួយដើម្បីពង្រឹងរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ ទោះបីជាត្រូវរងការមិនទទួលស្គាល់ពីសំណាក់ថៃ និងអាស៊ានក៏ដោយ។
ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៨១
នយោបាយ/ការទូតសំខាន់៖ មេដឹកនាំខ្មែរទាំងបីរូប គឺ សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ, លោក សុន សាន និងលោក ខៀវ សំផន បានជួបប្រជុំគ្នានៅទីក្រុងសិង្ហបុរី ក្រោមការសម្របសម្រួល និងរៀបចំដោយប្រទេសថៃ និងសិង្ហបុរី ដើម្បីស្វែងរកការបង្កើត រដ្ឋាភិបាលចម្រុះ។ កិច្ចប្រជុំនេះបានដាក់គ្រឹះដំបូងសម្រាប់ការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (CGDK) នៅឆ្នាំក្រោយ។
ខែវិច្ឆិកា-ធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៨១
យោធា៖ ការប៉ះទង្គិចគ្នាតាមព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា បានកើតឡើងជាញឹកញាប់រវាងកងទ័ពវៀតណាម/កម្ពុជា និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធខ្មែរក្រហមដែលលាក់ខ្លួន និងឈរជើងតាមបន្ទាត់ព្រំដែនក្នុងទឹកដីថៃ (ភាគច្រើនជាំងខេត្តបាក់ដំបង និងសៀមរាបជាប់ព្រំដែនថៃ)។
ឆ្នាំ ១៩៨២
ថ្ងៃទី ១ មករា ១៩៨២
ស្ថានភាពទូទៅ៖ ភាពតានតឹងផ្នែកយោធានៅតាមបន្ទាត់ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ នៅតែបន្តខ្ពស់។ រដ្ឋាភិបាលថៃបន្តផ្ដល់ជម្រក និងការសម្របសម្រួលផ្នែកភស្តុភារដោយប្រយោលដល់កងកម្លាំងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ ដោយមានការគាំទ្រពីប្រទេសចិន និងបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិច بينما ប្រទេសវៀតណាមនៅតែបន្តឈរជើងការពាររដ្ឋាភិបាលថ្មីនៅភ្នំពេញ។

សង្ខេបព្រឹត្តិការណ៍ នយោបាយ យោធា នៅថៃ​និង កម្ពុជា ជា កាលប្បវត្តិ Chronology រវាង ថៃ និង កម្ពុជា ១ មករា ១៩៨២ ដល់ ១ មករា ១៩៨៣
ការវិវត្តន៍ស្ថានភាពនយោបាយ និងយោធារវាង ប្រទេសថៃ និងកម្ពុជា ក្នុងអំឡុងពេលពី ថ្ងៃទី១ មករា ១៩៨២ ដល់ ថ្ងៃទី១ មករា ១៩៨៣ គឺជាកាលកំណត់ដ៏សំខាន់មួយក្នុងសម័យសង្គ្រាមត្រជាក់ ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងជម្លោះកម្ពុជា-វៀតណាម ការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលចម្រុះតស៊ូ និងបញ្ហាព្រំដែន។
ខាងក្រោមនេះគឺជាកាលប្បវត្តិ (Chronology) នៃព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយ និងយោធាគន្លឹះៗក្នុងចន្លោះពេលនោះ៖
ឆ្នាំ១៩៨២
ខែកុម្ភៈ ១៩៨២៖
នយោបាយ៖ កិច្ចចរចារវាងមេដឹកនាំខ្មែរតស៊ូនៅនានាប្រទេស (រួមមាន សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ លោក សុន ស៊ាន និងក្រុមខៀវ សំផន នៃខ្មែរក្រហម) បានចាប់ផ្តើមបង្កើតរូបរាងឡើងវិញ ដើម្បីឈានដល់ការបង្កើតរណសិរ្សរួមប្រឆាំងនឹងកងទ័ពវៀតណាម និងរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (ដែលគាំទ្រដោយវៀតណាម) ដោយមានប្រទេសថៃ និងប្រទេសចាំបាច់តំបន់អាស៊ានជួយគាំទ្រផ្នែកភស្តុភារ និងនយោបាយការទូត។
ខែមិថុនា ១៩៨២៖
ព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយជាតិ-អន្តរជាតិដ៏ធំ៖ នៅថ្ងៃទី ២២ មិថុនា ១៩៨២ មេដឹកនាំតស៊ូកម្ពុជាទាំងបី factions (ហ្វុនស៊ិនប៉ិច រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ KPNLF និងកម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យកម្ពុជា/ខ្មែរក្រហម) បានចុះហត្ថិច្ឆេទជាផ្លូវការលើកិច្ចព្រមព្រៀងនៅទីក្រុងគូឡាឡាំពួ ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី ដើម្បីបង្កើត «រដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ» (CGDK) ដោយមាន សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ ជាប្រធានាធិបតេយ្យ និង លោក សុន ស៊ាន ជាលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី។
ឥទ្ធិពលដល់ថៃ៖ ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានស្វាគមន៍យ៉ាងខ្លាំងពីសំណាក់រដ្ឋាភិបាលថៃ (ក្រោមការដឹកនាំរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី ព្រេម ទុណ្ណស៊ូឡាណន) ព្រោះវាជួយបង្កើត "រនាំងការពារ" នយោបាយ និងយោធានៅតាមបណ្តោយព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា មិនឱ្យកងទ័ពវៀតណាមឈានចូលមកជិតទឹកដីថៃពេក។
ខែកក្កដា - សីហា ១៩៨២៖
យោធា៖ កងទ័ពវៀតណាម និងកងទ័ពរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ បានបើកយុទ្ធនាការយោធារដូវវស្សាដើម្បីទប់ស្កាត់ និងវាយលុកបំផ្លាញមូលដ្ឋានទ័ពរបស់កម្លាំងតស៊ូ CGDK ដែលលាក់ខ្លួននៅតាមបន្ទាត់ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ។ ជាលទ្ធផល ការប៉ះទង្គិចគ្នាតែងតែកើតឡើងជាញឹកញាប់ ដែលធ្វើឱ្យគ្រាប់កាំភ្លើងធំ ឬការប្រយុទ្ធគ្នាមួយចំនួនធ្លាក់ចូលជ្រុលមកលើទឹកដីថៃ បង្កើតបានជាភាពតានតឹងអធិបតេយ្យភាពតាមព្រំដែន។
ខែកញ្ញា - វិច្ឆិកា ១៩៨២៖
ការទូត និងយោធា៖ រដ្ឋាភិបាលថៃបានបង្កើនការទាមទារ និងថ្កោលទោសជាអន្តរជាតិចំពោះការរំលោភបំពានអធិបតេយ្យភាពថៃពីសំណាក់កងទ័ពវៀតណាមដែលដេញតាមកំទេចកម្លាំងតស៊ូខ្មែរ។ ទន្ទឹមនឹងនោះ ភាគីថៃបានបន្តផ្តល់ជំរក និងការគាំទ្រផ្នែកមនុស្សធម៌ ក៏ដូចជាផ្លូវយុទ្ធសាស្ត្រក្រោយខ្នងដល់កងទ័ពតស៊ូទាំងបី ដើម្បីបន្តធ្វើសង្គ្រាមទ័ពព្រៃប្រឆាំងនឹងវត្តមានវៀតណាមនៅកម្ពុជា។
ធ្នូ ១៩៨២៖
យោធា៖ ស្ថានភាពតាមព្រំដែនស្ងប់ស្ងាត់បន្តិចដោយសាររដូវប្រាំងចាប់ផ្តើមផ្អែកលើការត្រៀមលក្ខណៈវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំសាថ្មី។ ភាគីវៀតណាមនិងកងទ័ពកម្ពុជាបានពង្រឹងខ្សែការពារតាមបន្ទាត់ព្រំដែន დას westward ខណៈកម្លាំង CGDK ក្រោមជំនួយពីថៃបានរៀបចំទីតាំងការពារខ្លួន។
ឆ្នាំ១៩៨៣ (រហូតដល់ ១ មករា ១៩៨៣)
ចុងខែធ្នូ ១៩៨២ ដល់ ដើមខែមករា ១៩៨៣៖
យោធា៖ ភាពតានតឹងបានឈានដល់កម្រិតខ្ពស់មុនដំណាច់ឆ្នាំ ១៩៨២ ឆ្ពោះចូលថ្ងៃទី ១ មករា ១៩៨៣ ដោយសារសញ្ញាណនៃការត្រៀមខ្លួនបើក "យុទ្ធនាការរដូវប្រាំង" យ៉ាងទូលំទូលាយរបស់កងទ័ពវៀតណាម ក្នុងការបោសសម្អាតមូលដ្ឋានទ័ពសំខាន់ៗរបស់រដ្ឋាភិបាលចម្រុះតស៊ូ (CGDK) ជាពិសេសតំបន់ភ្នំដងរែក និងភូមិសាស្ត្រជាប់ព្រំដែនថៃ ដែលធ្វើឲ្យកងទ័ពថៃត្រូវដាក់កងការពារកម្រិតខ្ពស់តាមព្រំដែនក្នុងអំឡុងពេលនោះ។

សង្ខេបព្រឹត្តិការណ៍ នយោបាយ យោធា នៅថៃ​និង កម្ពុជា ជា កាលប្បវត្តិ Chronology រវាង ថៃ និង កម្ពុជា ១ មករា ១៩៨៣ ដល់ ១ មករា ១៩៨៤
ព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយ និងយោធារវាងកម្ពុជា និងថៃ ក្នុងអំឡុងពេលពី ថ្ងៃទី១ មករា ១៩៨៣ ដល់ ថ្ងៃទី១ មករា ១៩៨៤ ត្រូវបានរៀបចំឡើងជាកាលប្បវត្តិ (Chronology) ដូចខាងក្រោម៖
ឆ្នាំ១៩៨៣
ខែមករា ឆ្នាំ១៩៨៣
កិច្ចប្រជុំរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាស៊ាន៖ ប្រទេសថៃរួមជាមួយសមាជិកអាស៊ានផ្សេងទៀត បានបន្តដាក់សម្ពាធការទូតយ៉ាងខ្លាំងក្លាលើការគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (CGDK) និងទាមទារឱ្យមានការដកទ័ពវៀតណាមចេញពីកម្ពុជា។
ការប៉ះទង្គិចតាមព្រំដែន៖ កងទ័ពវៀតណាម-កម្ពុជា (ហេង សំរិន) និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធខេមរភូមិន្ទ និងក្រុមប្រឆាំង បានប៉ះទង្គិចគ្នាជាបន្តបន្ទាប់នៅតាមតំបន់ព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា (ជាពិសេសនៅខេត្តស្រះកែវ និងបូរីរ៉ាំយ) ដែលបណ្តាលឱ្យមានគ្រាប់កាំភ្លើងធ្លាក់ចូលទឹកដីថៃជាញឹកញាប់។
ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៨៣
ដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់លោក ស៊ិទ្ធ សាវសិលា (Siddhi Savetsila)៖ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសថៃ បានធ្វើសកម្មភាពការទូតយ៉ាងសកម្មប្រឆាំងនឹងវត្តមានយោធាវៀតណាមនៅកម្ពុជា និងបានជួបពិភាក្សាជាមួយមេដឹកនាំអន្តរជាតិ ដើម្បីរកដំណោះស្រាយនយោបាយ។
ការវាយលុករបស់វៀតណាម៖ កងទ័ពវៀតណាមបានបើកប្រតិបត្តិការបោសសម្អាតមូលដ្ឋានរបស់កងទ័ពរណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ (KPNLF) នៅតាមបណ្តោយព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា។
ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៨៣
ការរំលោភបំពានអធិបតេយ្យភាព៖ ថៃបានចោទប្រកាន់កងទ័ពវៀតណាមថាបានចូលលុកលុយទឹកដីថៃដោយផ្ទាល់ ក្នុងការតាមបុកកម្ពុជាប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ។ រដ្ឋាភិបាលថៃបានដាក់លិខិតតវ៉ាជាផ្លូវការទៅកាន់អង្គការសហប្រជាជាតិ (អ.ស.ប.)។
ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៨៣
កិច្ចប្រជុំរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាស៊ាន (នៅបាងកក)៖ ថៃបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍រួមមួយ ដែលស្នើឱ្យមានការដកទ័ពវៀតណាមពីកម្ពុជាជាដំណាក់កាលៗ ភ្ជាប់ជាមួយការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ។
ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៨៣
សម័យប្រជុំមហាសន្និបាត អ.ស.ប.៖ ប្រទេសថៃ និងបណ្តាប្រទេសអាស៊ានបានសម្របសម្រួលសេចក្តីសម្រេចចិត្តស្តីពីកម្ពុជា ដោយប្រឆាំងដាច់ខາດចំពោះការទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (SPK) នៅเวทีអន្តរជាតិ។
ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៨៣
ដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់ លោក ហ្សកស៍ ឈុលត្ស៍ (George Shultz)៖ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក បានបំពេញទស្សនកិច្ចនៅประเทศไทย ដើម្បីពិភាក្សាអំពីបញ្ហាសន្តិសុខតាមព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា និងការគាំទ្ររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកចំពោះគោលនយោបាយរបស់អាស៊ាន។
ឆ្នាំ១៩៨៤
ខែមករា ឆ្នាំ១៩៨៤
ស្ថានភាពតានតឹងដើមឆ្នាំ៖ ស្ថានការណ៍យោធានៅតាមព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា នៅតែបន្តក្តៅគគុកដដែល ដោយសារភាគីថៃនៅតែបន្តរក្សាជំហររឹងមាំក្នុងការការពារបូរណភាពទឹកដីរបស់ខ្លួន ព្រមទាំងផ្តល់ជម្រក និងជំនួយមនុស្សធម៌ដល់ជនភៀសខ្លួនខ្មែរ និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធតស៊ូដែលភៀសខ្លួនចូលមកក្នុងទឹកដីថៃពេលមានការវាយលុកពីកងទ័ពវៀតណាម។

សង្ខេបព្រឹត្តិការណ៍ នយោបាយ យោធា នៅថៃ​និង កម្ពុជា ជា កាលប្បវត្តិ Chronology រវាង ថៃ និង កម្ពុជា ១ មករា ១៩៨៤ ដល់ ១ មករា ១៩៨៥
ព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយ និងយោធារវាង ប្រទេសថៃ និងកម្ពុជា (ក្នុងសម័យកាលសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា និងសង្គ្រាមតស៊ូប្រឆាំងវៀតណាម/កងទ័ពហាណូយ) ចន្លោះពី ថ្ងៃទី១ មករា ១៩៨៤ ដល់ ថ្ងៃទី១ មករា ១៩៨៥ គឺស្ថិតក្នុងកំដៅនៃសម័យសង្គ្រាមត្រជាក់ ដែលភាគច្រើនពាក់ព័ន្ធនឹង យុទ្ធនាការរដូវប្រាំង (Dry-season offensive) របស់កងទ័ពវៀតណាម និងកងទ័ពរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ ក្នុងការវាយលុកកម្ទេចមូលដ្ឋានទ័ពរបស់កងកម្លាំងចម្រុះរដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (CGDK) តាមបន្ទាត់ព្រំដែនខ្មែរ-ថៃ ដែលនាំឱ្យមានការប៉ះទង្គិចគ្នាជាញឹកញាប់ជាមួយកងទ័ពថៃ។
ខាងក្រោមនេះគឺជាកាលប្បវត្តិ (Chronology) សង្ខេបនៃព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗ៖
ឆ្នាំ១៩៨៤
ខែមីនា - មេសា ១៩៨៤៖
កងទ័ពវៀតណាម និងកងទ័ពរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ បានបើកយុទ្ធនាការវាយលុកយ៉ាងទំហុអំឡុងរដូវប្រាំងសំដៅលើកន្លែងឈរជើងរបស់ក្រុមរណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ (KPNLF) ដឹកនាំដោយ សុន សាន់ និងមូលដ្ឋានប្រឆាំងផ្សេងទៀត។
១៥ មេសា ១៩៨៤៖
ការប្រយុទ្ធគ្នាយ่างសន្ធោសន្ធៅបានផ្ទុះឡើងជុំវិញ ជំរំអាំពិល (Ampil) ដែលជាទីបញ្ជាការដ្ឋានរបស់ KPNLF ស្ថិតនៅជាប់ព្រំដែនថៃ។ កងទ័ពវៀតណាមបានប្រើប្រាស់កងទ័ពជើងគោក និងកាំភ្លើងធំវាយលុកចូលជិតទីតាំងនេះ បង្កឱ្យមានជនស៊ីវិលខ្មែររាប់ម៉ឺននាក់ភៀសខ្លួនឆ្លងដែនចូលទឹកដីថៃ។
ឧសភា ១៩៨៤៖
ការវាយលុករបស់វៀតណាមលើជំរំជនភៀសខ្លួន និងមូលដ្ឋានប្រឆាំងតាមព្រំដែន បានជំរុញឱ្យមានជនស៊ីវិលខ្មែរប្រមាណ ២៣០,០០០នាក់ ត្រូវភៀសខ្លួនជាបណ្ដោះអាសន្នចូលទៅក្នុងទឹកដីថៃ។
មានករណីបាញ់ផ្លោង និងការឈ្លានពានឆ្លងដែនចូលទឹកដីថៃជាបន្តបន្ទាប់ ដែលធ្វើឱ្យកងទ័ពថៃ និងកងទ័ពវៀតណាមប៉ះទង្គិចគ្នាយ៉ាងខ្លាំងក្លា (ឧទាហរណ៍៖ ការប៉ះទង្គិចគ្នានៅខេត្តอุบลราชธานี/Ubon Ratchathani ដែលធ្វើឱ្យទหารថៃ និងពលរដ្ឋស្លាប់)។
រដូវក្តៅ ឆ្នាំ១៩៨៤៖
មានភាពតានតឹងផ្នែកនយោបាយផ្ទៃក្នុងក្នុងចំណោមភាគីភាគគ្នានៃរដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (CGDK) ព្រមទាំងមានរបាយការណ៍ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាខ្លះរវាងកងទ័ពខ្មែរក្រហម និងកងទ័ព KPNLF/ហ្វុនស៊ិនប៉ិច ដែលធ្វើឱ្យព្រះអង្គម្ចាស់ សីហនុ ធ្លាប់គំរប់លាលែងពីតំណែងជាប្រធានាធិបតេយ្យ coalitions ផងដែរ។
វិច្ឆិកា - ធ្នូ ១៩៨៤៖
វៀតណាមចាប់ផ្តើមត្រៀមខ្លួន និងបើកដំណើរការ យុទ្ធនាការរដូវប្រាំង ១៩៨៤-១៩៨៥ យ៉ាងទូលំទូលាយជាងមុន ដើម្បីបោសសម្អាតមូលដ្ឋានទ័ពស្រទាប់ក្រោយរបស់ពួកប្រឆាំងនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនជាប់ប្រទេសថៃទាំងមូល។
ដើមឆ្នាំ១៩៨៥ (ឈានចូល ១ មករា ១៩៨៥)
ធ្នូ ១៩៨៤ ដល់ មករា ១៩៨៥៖
កងទ័ពវៀតណាមបើកការវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំបំផុតមិនធ្លាប់មាន ដោយប្រើប្រាស់កងពលធំៗ រថក្រោះ និងកាំភ្លើងធ្ងន់ ដើម្បីវាយលុកកម្ទេចជំរំ ឬទីតាំងសំខាន់ៗរបស់ពួកប្រឆាំងនៅតាមព្រំដែន ដូចជាជំរំនៅតំបន់ Nong Chan (បឹងោងចាន់) និងជំរំផ្សេងៗទៀត ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យគ្រាប់កាំភ្លើងធំធ្លាក់ចូលទឹកដីថៃជាញឹកញាប់ និងនាំឱ្យមានការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយផ្ទាល់យ៉ាងបង្ហូរឈាមរវាងកងទ័ពថៃ និងវៀតណាមនៅតាមព្រំដែនខេត្តប្រាជីនបុរី បុរីរាំ និងសុรិនทร์ (Surin) ជាបន្តបន្ទាប់។

Generate an image map G 900px X 1100px អំពីជំរុំ ជំរុំភ្នំខាងអ៊ីដាវ បង្ហាញពី ទីតាំង បណ្តោយ ទទឹង ស្ថានភាពរស់នៅ Inforgraphy data :

 Khao I Dang camp opened in 1979, after the fall of the Khmer Rouge, and became one of the most enduring refugee camps on the Thai-Cambodia border. At its peak, the huge compound of bamboo and thatched houses sheltered nearly 140,000 refugees. It closed in 1993. Inaugurated on Monday (May 30), the Learning Centre for the History of Khao I Dang uses photographs, videos and text to pay tribute to an important waypoint in the Cambodian exodus and an enduring symbol of the international humanitarian response to the crisis.

ពិតជាមាន វែបសាយផ្លូវការរបស់អង្គការអន្តរជាតិ សារព័ត៌មាន និងបណ្ណសារប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើន បានកត់ត្រា និងសរសេរយ៉ាងលម្អិតអំពីជំរុំជនភៀសសឹកខ្មែរតាមព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ (ចន្លោះឆ្នាំ ១៩៧៩ ដល់ ១៩៩៣)។
លោកអ្នកអាចចូលទៅអាន និងស្រាវជ្រាវព័ត៌មានលម្អិតតាមរយៈគេហទំព័រទាំងនេះ៖
១. វែបសាយអង្គការសហប្រជាជាតិ និងមនុស្សធម៌ (អន្តរជាតិ)
UNHCR (ទីភ្នាក់ងារជនភៀសខ្លួន UN)៖ មានអត្ថបទនិយាយពីប្រវត្តិនៃការបើក និងបិទជំរុំដ៏ល្បីល្បាញ ដូចជាជំរុំខៅអ៊ីដាង (Khao I Dang)។ លោកអ្នកអាចអានអត្ថបទផ្លូវការនៅ UNHCR Khao I Dang History។ [1]
គណៈកម្មាធិការអន្តរជាតិកាកបាទក្រហម (ICRC)៖ មានរក្សាទុកនូវរូបថតប្រវត្តិសាស្ត្រ និងឯកសារសកម្មភាពមនុស្សធម៌នៅក្នុងជំរុំជនភៀសខ្លួនខ្មែរ (ជាពិសេសជំរុំសាយធូ - Site 2)។ លោកអ្នកអាចមើលបណ្ណសាររូបថតទាំងនោះនៅ ICRC Audiovisual Archives។ [1]
២. វែបសាយស្រាវជ្រាវ និងឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រ
មជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា (DC-Cam)៖ មានចុះផ្សាយនូវអត្ថបទស្រាវជ្រាវ និងការចងចាំរបស់ពលរដ្ឋខ្មែរដែលធ្លាប់រស់នៅក្នុងជំរុំភៀសខ្លួនតាមព្រំដែន ដូចជាភ្នំខ្មោចជាដើម។ អាចចូលអាននៅ DC-Cam Refugee Camps Perspective។ [1]
Wikipedia (វិគីភីឌា)៖ មានអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រចងក្រងយ៉ាងលម្អិតអំពីជំរុំជនភៀសខ្លួនធំៗ។ លោកអ្នកអាចស្វែងរកព័ត៌មានលម្អិតអំពីជំរុំដែលធំជាងគេនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍នាពេលនោះតាមរយៈ Wikipedia Site Two Refugee Camp។ [1]
៣. ការផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងព្រឹត្តិការណ៍បច្ចុប្បន្ន
គួររំលឹកផងដែរថា ជំរុំជនភៀសខ្លួនពីអតីតកាលមួយចំនួន (ដូចជាជំរុំ Site 2) ក្រោយមកត្រូវបានគេបិទ និងរៀបចំឱ្យក្លាយជាភូមិកររបស់ពលរដ្ឋខ្មែរវិញ (ឧទាហរណ៍៖ ភូមិជោគជ័យ ក្នុងខេត្តបន្ទាយមានជ័យ)។ ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ តំបន់ទាំងនោះបានក្លាយជាចំណុចក្ដៅនៃជម្លោះដីធ្លី និងព្រំដែនរវាងកម្ពុជា និងថៃ ដែលកំពុងមានការជជែកវែកញែកយ៉ាងខ្លាំងលើបណ្តាញសង្គម ផ្អែកលើរូបភាពផ្កាយរណបថ្មីៗ។

បរិយាយអំពីជំរុំ ខាវអីដាង Khao I Dang camp ដោយប្រមូលពត៍មានពីប្រទេសថៃ និង UNs NGOs
ជំរុំជនភៀសខ្លួនខៅអ៊ីដាង (Khao-I-Dang Holding Center) គឺជាជំរុំជនភៀសខ្លួនដ៏ធំ និងល្បីល្បាញបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៩ និងត្រូវបានបិទបញ្ចប់ជាស្ថាពរក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៣។

ខាងក្រោមនេះជាការប្រមូលព័ត៌មានលម្អិត និងទិដ្ឋភាពជុំវិញជំរុំនេះ ផ្អែកលើឯកសារផ្លូវការរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលថៃ អង្គការសហប្រជាជាតិ (UN) និងអង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល (NGOs)៖

១. ទិដ្ឋភាព និងទិន្នន័យពីភាគីរាជរដ្ឋាភិបាលថៃ (Royal Thai Government)
ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ៖ ថៃបានបង្កើតជំរុំនេះឡើងនៅស្រុកតាពញា (Ta Phraya) ខេត្តប្រាជិនបូរី (បច្ចុប្បន្នស្ថិតក្នុងខេត្តស្រះកែវ) មានចម្ងាយប្រហែល ២០ គីឡូម៉ែត្រពីព្រំដែនកម្ពុជា។
គោលនយោបាយ និងសន្តិសុខ៖ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រសួងមហាផ្ទៃថៃ និងកងទ័ពភូមិន្ទថៃ (ជាពិសេសកងកម្លាំង Rangers ឬ "ទាហានព្រាន")។ ថៃចាត់ទុកជនភៀសខ្លួនខ្មែរថាជា "ជនអន្តោប្រវេសន៍ខុសច្បាប់" (Illegal Immigrants) ជាជាងជនភៀសខ្លួនពេញសិទ្ធិ ដើម្បីងាយស្រួលក្នុងការធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ទៅវិញនៅពេលសង្រ្គាមបញ្ចប់។
ការផ្លាស់ប្តូរទៅជាមជ្ឈមណ្ឌលប្រវត្តិសាស្ត្រ៖ បច្ចុប្បន្ន នាយកដ្ឋានរុក្ខាប្រមាញ់ថៃ បានសហការជាមួយសហគមន៍អន្តរជាតិ រៀបចំអតីតដីជំរុំនេះឱ្យក្លាយជា "មជ្ឈមណ្ឌលសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រខៅអ៊ីដាង" ដើម្បីទុកជាការចងចាំ និងជាកន្លែងទេសចរណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រ។

២. ទិដ្ឋភាព និងទិន្នន័យពីអង្គការសហប្រជាជាតិ (UN Agencies)
ការគ្រប់គ្រង និងជំនួយ៖ ជំរុំនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោមការសម្របសម្រួលរបស់ UNHCR (ទីភ្នាក់ងារជនភៀសខ្លួន UN) ដោយមានការគាំទ្រថវិកា និងស្បៀងអាហារពី WFP (កម្មវិធីស្បៀងអាហារពិភពលោក) និង UNBRO (អង្គភាពជំនួយព្រំដែនរបស់ UN)។

ស្ថិតិប្រជាជន៖ ខៅអ៊ីដាង ធ្លាប់មានប្រជាជនរស់នៅកើនឡើងខ្ពស់បំផុតរហូតដល់ជិត ១៤០,០០០ នាក់ ក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៨០។ វាបានក្លាយជាជំរុំជនភៀសខ្លួនខ្មែរតែមួយគត់នៅថៃ ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ UNHCR ដោយផ្ទាល់ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យជនភៀសខ្លួនមានឱកាសសម្ភាសន៍ទៅរស់នៅប្រទេសទីបី។
ការបិទជំរុំ និងមាតុភូមិនិវត្តន៍៖ ក្រោយកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៩១ ក្រោមប្រតិបត្តិការរបស់ UNAMIC និង UNTAC អង្គការសហប្រជាជាតិបានបញ្ជូនប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរពីជំរុំនេះត្រឡប់មកមាតុភូមិវិញដោយសុវត្ថិភាព មុនពេលប្រកាសបិទជំរុំជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៣។

១. ទិដ្ឋភាព និងទិន្នន័យពីអង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល (NGOs)
សេវាសុខាភិបាល និងសង្គ្រោះបន្ទាន់៖ អង្គការ ICRC (កាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ) និង MSF (គ្រូពេទ្យគ្មានព្រំដែន) បានបង្កើតមន្ទីរពេទ្យកម្រិតខ្ពស់មួយនៅក្នុងជំរុំនេះ។ វាធ្លាប់ជាមន្ទីរពេទ្យដែលមានឧបករណ៍ទំនើប និងគ្រូពេទ្យជំនាញៗច្រើនជាងគេបំផុតនៅភាគខាងកើតប្រទេសថៃនាពេលនោះ ដើម្បីព្យាបាលជនរងគ្រោះដោយសារគ្រាប់មីន ជំងឺគ្រុនចាញ់ និងកង្វះអាហារូបត្ថម្ភធ្ងន់ធ្ងរ។

ការអប់រំ និងវប្បធម៌៖ អង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលជាច្រើន (ដូចជា IRC, CARE, និងបុគ្គលិកស្ម័គ្រចិត្តផ្សេងទៀត) បានបង្កើតសាលារៀន ចាប់ពីកម្រិតបឋមសិក្សារហូតដល់វិទ្យាល័យ ព្រមទាំងសាលាបណ្តុះបណ្តាលវិជ្ជាជីវៈ (ដូចជា ជួសជុលឡាន ដេរ ប៉ាក់ រៀបចំប្រព័ន្ធទឹក)។
ការរស់ឡើងវិញនៃសិល្បៈខ្មែរ៖ អង្គការ NGOs បានជួយបង្កើតមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ ដែលជាកន្លែងផ្ដល់ឱកាសឱ្យសិល្បករ សិល្បការិនីខ្មែរដែលរស់រានមានជីវិតពីរបបខ្មែរក្រហម បានចាប់ផ្តើមបង្ហាត់បង្រៀន របាំបុរាណ របាំប្រពៃណី និងតន្ត្រីខ្មែរឡើងវិញ។

សេចក្តីសន្និដ្ឋាន
យោងតាមឯកសាររួមរបស់ស្ថាប័នទាំងបី (ថៃ, UN, និង NGOs) ខៅអ៊ីដាង មិនមែនគ្រាន់តែជាកន្លែងជ្រកកោនបណ្តោះអាសន្ននោះទេ ប៉ុន្តែវាគឺជា "និមិត្តរូបនៃការរស់រានមានជីវិត និងការចាប់ផ្តើមជាថ្មី" របស់ប្រជាជនខ្មែររាប់សែននាក់ បន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់របបវាលពិឃាត។
តើលោកអ្នកចង់ដឹងអំពី ដំណើរការនៃការជ្រើសរើសជនភៀសខ្លួនទៅប្រទេសទីបី (ដូចជា អាមេរិក បារាំង ឬអូស្ត្រាលី) ពីជំរុំខៅអ៊ីដាងនេះដែរឬទេ?

ជំរុំជនភៀសខ្លួនខៅអ៊ីដាង (Khao-I-Dang) ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយរាជរដ្ឋាភិបាលថៃ សហការជាមួយទីភ្នាក់ងារជនភៀសខ្លួនអង្គការសហប្រជាជាតិ (UNHCR) នៅថ្ងៃទី២១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៩។

ចំពោះសំណួរថាតើជំរុំនេះធ្លាក់ចូលក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហមនៅឆ្នាំណានោះ គឺ**«មិនដែលធ្លាក់ចូលក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហមឡើយ»** ចាប់តាំងពីថ្ងៃបង្កើតរហូតដល់ថ្ងៃបិទរំសាយវិញ។
ព័ត៌មានលម្អិត និងការបកស្រាយបំភ្លឺជុំវិញបញ្ហានេះមានដូចខាងក្រោម៖
១. អ្នកបង្កើត និងគ្រប់គ្រងពិតប្រាកដ
កងទ័ពភូមិន្ទថៃ និងក្រសួងមហាផ្ទៃថៃ៖ ជាអ្នកកាន់កាប់ដី បើកទ្វារទទួល និងគ្រប់គ្រងសន្តិសុខទូទៅ។
UNHCR និងអង្គការ UNBRO៖ ជាអ្នកគ្រប់គ្រងការផ្តល់ជំនួយ ស្បៀងអាហារ សេវាសុខាភិបាល និងកិច្ចការរដ្ឋបាលខាងក្នុង។
២. ហេតុអ្វីបានជាមានការយល់ច្រឡំថាខ្មែរក្រហមគ្រប់គ្រង?
មូលហេតុដែលនាំឱ្យមានការយល់ច្រឡំនេះ អាចបណ្តាលមកពីកត្តាប្រវត្តិសាស្ត្រមួយចំនួននៅតាមព្រំដែន៖
ការជ្រៀតចូលលួចលាក់៖ ទោះបីជាជំរុំខៅអ៊ីដាង គ្រប់គ្រងដោយ UN ក៏ដោយ ក៏មានសមាជិក ឬសាច់ញាតិរបស់ក្រុមទាហានខ្មែរក្រហម និងក្រុមតស៊ូផ្សេងទៀត (ដូចជាក្រុមខាងលោក សឺន សាន និងខាងសម្តេច សីហនុ) លួចលាក់ជ្រៀតចូលមកស្នាក់នៅលាយឡំជាមួយប្រជាជនស៊ីវិល ដើម្បីរកជម្រក ស៊ីប្រាក់ខែ និងស្វែងរកឱកាសទៅប្រទេសទីបី។
ការគ្រប់គ្រងនៅក្នុងជំរុំផ្សេងទៀត៖ អង្គការសហប្រជាជាតិ និងថៃ បានបង្កើតជំរុំជាច្រើនតាមបណ្តោយព្រំដែន។ ជំរុំមួយចំនួនធំ ដូចជាជំរុំសាយអេត (Site 8), ជំរុំណាតាត្រាត (Na Trat) និងជំរុំបូរ៉ៃ (Bo Rai) គឺពិតជាត្រូវបានគ្រប់គ្រង និងដឹកនាំដោយកងកម្លាំងខ្មែរក្រហម (កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ) យ៉ាងតឹងរ៉ឹង ដើម្បីធ្វើជាមូលដ្ឋានទ័ព និងកម្លាំងបម្រុងរបស់ពួកគេ។
គោលនយោបាយរបស់ថៃ និងអន្តរជាតិ៖ នាពេលនោះ ថៃ និងប្រទេសមហាអំណាចមួយចំនួន បានប្រើប្រាស់ក្រុមប្រឆាំងទាំងអស់ (រួមទាំងខ្មែរក្រហមផង) ដើម្បីប្រឆាំងនឹងវត្តមានកងទ័ពវៀតណាមនៅកម្ពុជា។ ហេតុនេះហើយ ទើបមានការបើកដៃឱ្យមានការចល័តទ័ព ឬទាញយកផលប្រយោជន៍ពីជំរុំជនភៀសខ្លួននានា ប៉ុន្តែលើកលែងតែជំរុំខៅអ៊ីដាងមួយ ចេញពីការត្រួតត្រាផ្ទាល់របស់កងទ័ពខ្មែរក្រហម។
សរុបមក ជំរុំខៅអ៊ីដាង គឺជាតំបន់សុវត្ថិភាពស៊ីវិលដែលការពារដោយច្បាប់អន្តរជាតិ និងកងទ័ពថៃ ដោយមិនដែលធ្លាក់ទៅក្នុងដៃខ្មែរក្រហមដូចជំរុំព្រំដែនដទៃទៀតឡើយ។

ជំរុំជនភៀសខ្លួនដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រង និងឥទ្ធិពលផ្ទាល់របស់កងកម្លាំងខ្មែរក្រហម (កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ) តាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ នាទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ មានឈ្មោះល្បីៗ និងសំខាន់ៗដូចខាងក្រោម៖
១. ជំរុំសាយអេត (Site 8)
ទីតាំង៖ ស្ថិតនៅក្នុងស្រុកខ្លងហាត (Khlong Hat) ខេត្តស្រះកែវ (កាលនោះជាខេត្តប្រាជិនបូរី)។
លក្ខណៈពិសេស៖ នេះជាជំរុំខ្មែរក្រហមដែលធំជាងគេបំផុត និងមានឈ្មោះល្បីជាងគេ។ វាត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៨៥ ដើម្បីប្រមូលផ្តុំជនភៀសខ្លួនពីជំរុំចាស់ៗ។
ការគ្រប់គ្រង៖ គ្រប់គ្រងដោយកម្មាភិបាលខ្មែរក្រហមយ៉ាងតឹងរ៉ឹង ប៉ុន្តែជាជំរុំខ្មែរក្រហមតែមួយគត់ដែលត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យអង្គការ UNBRO និង NGOs ចូលទៅផ្តល់ជំនួយ ស្បៀងអាហារ និងសេវាសុខាភិបាល។ ជំរុំនេះមានប្រជាជនរស់នៅចន្លោះពី ៣០,០០០ ទៅ ៤០,០០០ នាក់។

ផែនទីជំរុំ សាយធូ SITE 2 REFUGEE CAMP

២. ជំរុំតាកង់ (Ta Prik ឬ Site 4)
ទីតាំង៖ ស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃស្រុកអារញ្ញប្រថេត (Aranyaprathet) ចំពីមុខតំបន់ម៉ាឡៃរបស់កម្ពុជា។
លក្ខណៈពិសេស៖ ជាជំរុំដំបូងៗរបស់ខ្មែរក្រហមដែលបង្កើតឡើងក្រោយការដួលរលំឆ្នាំ១៩៧៩។ វាធ្លាប់ជាមូលដ្ឋានផ្គត់ផ្គង់ស្បៀង និងកម្លាំងទ័ពដ៏សំខាន់សម្រាប់វាយឆ្មក់ចូលដីខ្មែរវិញ។
③. ជំរុំណាតាត្រាត (Na Trat) និងជំរុំបូរ៉ៃ (Bo Rai)
ទីតាំង៖ ស្ថិតនៅក្នុងខេត្តត្រាត (Trat) ភាគខាងត្បូងជាប់ព្រំដែនខេត្តពោធិ៍សាត់ និងខេត្តប៉ៃលិន។
លក្ខណៈពិសេស៖ ជំរុំទាំងពីរនេះស្ថិតនៅតំបន់ដាច់ស្រយាល និងសម្ងាត់។ វាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយមេបញ្ជាការខ្មែរក្រហមតំបន់សមរភូមិភាគខាងលិច ដើម្បីការពារតំបន់រ៉ែត្បូងខ្វះ និងឈើហ៊ុប ដែលជាប្រភពចំណូលដ៏ធំរបស់ពួកគេ។ ជនបរទេស និងអង្គការ UN ពិបាកនឹងចូលទៅដល់ណាស់។
៤. ជំរុំណាតាំង (Natang / Site K)
ទីតាំង៖ ស្ថិតនៅតំបន់ព្រំដែនភាគខាងជើង ជាប់ខេត្តឧត្តរមានជ័យ និងព្រះវិហារ។
លក្ខណៈពិសេស៖ ជាជំរុំដែលស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពលរបស់កងទ័ពខ្មែរក្រហមភាគខាងជើង (ដឹកនាំដោយតាម៉ុក)។ ជនភៀសខ្លួននៅទីនោះត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាកម្លាំងពលកម្ម និងជញ្ជូនគ្រាប់រំសេវទៅសមរភូមិមុខ។
លក្ខណៈរួមនៃជំរុំក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្មែរក្រហម៖
របបយោធា៖ ជនភៀសខ្លួនមិនមានសេរីភាពពេញលេញទេ គឺរស់នៅក្រោមវិន័យយោធា និងការឃ្លាំមើលរបស់កម្មាភិបាល។
ខែលការពារ៖ ខ្មែរក្រហមប្រើប្រាស់ប្រជាជនស៊ីវិល និងកុមារនៅក្នុងជំរុំទាំងនេះធ្វើជា "ខែលមនុស្ស" ដើម្បីការពារខ្លួនពីការវាយលុករបស់កងទ័ពវៀតណាម និងកងទ័ពរដ្ឋកម្ពុជា។
ប្រភពជ្រើសរើសទ័ព៖ យុវជន និងបុរសៗនៅក្នុងជំរុំ ត្រូវបានបង្ខំ ឬកេណ្ឌឱ្យចូលធ្វើជាទាហានបម្រុងដើម្បីទៅច្បាំងនៅសមរភូមិមុខ។

បណ្តាជំរុំជនភៀសខ្លួន និងជំរុំយោធាដែលស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ (KPNLF) ដែលដឹកនាំដោយលោកតា សឺន សាន តាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ មានដូចខាងក្រោម៖

១. ជំរុំសាយធូ (Site 2 / Site Two)
លក្ខណៈពិសេស៖ នេះជាជំរុំជនភៀសខ្លួនធំជាងគេបំផុតរបស់ភាគីលោក សឺន សាន និងធំជាងគេបង្អស់នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍នាពេលនោះ។
ទីតាំង៖ ស្ថិតនៅក្នុងស្រុកតាពញា ខេត្តស្រះកែវ ប្រទេសថៃ។
ទិន្នន័យ៖ បង្កើតឡើងក្នុងឆ្នាំ១៩៨៥ ដោយការប្រមូលផ្តុំជនភៀសខ្លួនពីជំរុំចាស់ៗដែលរងការវាយប្រហារ (ដូចជា អាំពិល រឹតសែន និងណងចាន់)។ វាមានប្រជាជនរស់នៅចន្លោះពី ១៤០,០០០ ដល់ ១៦,០០០ នាក់។ ជំរុំនេះមានការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលស៊ីវិលល្អ និងទទួលបានជំនួយពេញលេញពី UNBRO និង NGOs។
២. ជំរុំអាំពិល (Ampil / Site E)
លក្ខណៈពិសេស៖ ធ្លាប់ជាទីបញ្ជាការដ្ឋានកងទ័ព និងរដ្ឋបាលកណ្តាលដ៏សំខាន់បំផុតរបស់លោក សឺន សាន មុនឆ្នាំ១៩៨៥។
ទីតាំង៖ ស្ថិតនៅចន្លោះព្រំដែនថៃ និងស្រុកថ្មពួក ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ។
ព្រឹត្តិការណ៍៖ ជំរុំនេះត្រូវបានកងទ័ពវៀតណាម និងកងទ័ពរដ្ឋកម្ពុជា វាយលុក និងដុតបំផ្លាញយ៉ាងខ្លាំងក្លានៅក្នុងសមរភូមិរដូវប្រាំងឆ្នាំ១៩៨៤-១៩៨៥ ដែលបង្ខំឱ្យជនភៀសខ្លួន និងកងទ័ពទាំងអស់ត្រូវជម្លៀសចូលទៅក្នុងដីថៃ (បង្កើតជាជំរុំសាយធូ)។
៣. ជំរុំរឹតសែន (Rithysen) ឬ ណងសាមេត (Nong Samet)
លក្ខណៈពិសេស៖ ជាជំរុំដំបូងៗដែលប្រមូលផ្តុំទៅដោយអ្នកជួញដូរ អ្នកនយោបាយ និងប្រជាជនមកពីទីក្រុងភ្នំពេញ។
ទីតាំង៖ ស្ថិតនៅក្បែរភូមិណងសាមេត ស្រុកតាពញា។
ស្ថានភាព៖ ជំរុំនេះល្បីខាងមានផ្សារដោះដូរទំនិញដ៏ធំនៅតាមព្រំដែន។ ប៉ុន្តែវាមានបញ្ហាសន្តិសុខផ្ទៃក្នុងញឹកញាប់ ដោយសារការដណ្តើមអំណាចគ្នារវាងមេបញ្ជាការយោធាក្នុងតំបន់ មុនពេលរងការវាយកម្ទេចពីកងទ័ពវៀតណាម។

៤. ជំរុំណងចាន់ (Nong Chan / Site T)
លក្ខណៈពិសេស៖ ជានិមិត្តរូបនៃ "ស្ពានដី" (Land Bridge) ដែលជាកន្លែងផ្តល់ជំនួយស្បៀងអាហារ និងគ្រាប់ពូជស្រូវដំបូងគេបង្អស់ដល់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរដែលធ្វើដំណើរមកពីក្នុងប្រទេស។
ទីតាំង៖ ស្ថិតនៅភាគខាងជើងស្រុកអារញ្ញប្រថេត។ វាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយយោធាខាងលោក សឺន សាន ដើត្បិតតែមានការជ្រៀតជ្រែកពីក្រុមយោធាខ្មែរសេរីផ្សេងទៀតក៏ដោយ។

៥. ជំរុំសានរ៉ូ (San Ro / Site C) និងជំរុំសុកសាន (Sok San)
ជំរុំសានរ៉ូ៖ ស្ថិតនៅភាគខាងជើង ជាប់ព្រំដែនខេត្តឧត្តរមានជ័យ ជាជំរុំតូចមួយក្រោមបញ្ជារបស់កងទ័ព KPNLF។
ជំរុំសុកសាន៖ ស្ថិតនៅភាគខាងត្បូង ក្នុងខេត្តត្រាត (Trat) ជាប់ព្រំដែនខេត្តពោធិ៍សាត់។ ជំរុំនេះស្ថិតក្នុងតំបន់ព្រៃភ្នំក្រាស់ ពិបាកធ្វើដំណើរ តែជាមូលដ្ឋានទ័ពស្ងាត់កំបាំងមួយរបស់ភាគីលោក សឺន សាន។
លក្ខណៈសម្គាល់នៃជំរុំភាគី លោក សឺន សាន៖
ទិសដៅនយោបាយ៖ ជាជំរុំខ្សែត្រៀមអ្នកប្រជាធិបតេយ្យសេរី និងប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត (ទាំងប្រឆាំងវៀតណាម និងប្រឆាំងខ្មែរក្រហម)។
ការបើកចំហ៖ ប្រជាជនមានសេរីភាពខាងសាសនា សាលារៀន កម្មវិធីអប់រំ និងការបង្កើតកាសែត ឬព្រឹត្តិបត្រព័ត៌មានផ្ទៃក្នុង ច្រើនជាងជំរុំរបស់ខ្មែរក្រហម។

រៀបរាប់អំពីជំរុំជនភៀសខ្លួនខ្មែរ តាមលំដាប់ សាយ ១ សាយ ២ សាយ ៣ តើមានដល់ សាយប៉ុន្មាន? នៅកន្លែងណា? បើកដោយក្រុមណា? ឆ្នាំណា?

ជំរុំជនភៀសខ្លួនខ្មែរតាមបណ្តោយព្រំដែនខ្មែរ-ថៃ ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ មិនត្រូវបានដាក់ឈ្មោះរៀបតាមលំដាប់លេខបន្ទាត់ត្រង់រហូតនោះទេ ពោលគឺការហៅឈ្មោះថា «សាយ» (Site) គឺជាការកំណត់សម្គាល់ទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (UNBRO) និងរាជរដ្ឋាភិបាលថៃ។ ក្នុងចំណោមឈ្មោះដែលប្រើពាក្យ «សាយ» គឺមានដូចជា សាយ ១ (Site 1), សាយ ២ (Site 2), សាយ ៧ (Site 7), សាយ ៨ (Site 8), សាយ A (Site B), សាយ E (Site E), និងសាយ K (Site K) ជាដើម។ ដោយឡែកឈ្មោះ «សាយ ៣» (Site 3) គ្រាន់តែជាកន្លែងផ្ទេរជនភៀសខ្លួនបណ្តោះអាសន្ន (ដី quarry) រយៈពេលខ្លីប៉ុណ្ណោះ។ [1, 2, 3, 4, 5]
ខាងក្រោមនេះជាព័ត៌មានលម្អិតអំពីជំរុំសំខាន់ៗដែលលោកអ្នកបានសួររក៖
១. ជំរុំសាយ ១ (Site 1)
ទីតាំង៖ ស្ថិតនៅក្នុងស្រុកខុនហាន (Khun Han) ខេត្តស៊ីសាកេត ប្រទេសថៃ។
គ្រប់គ្រងដោយក្រុម៖ គ្រប់គ្រងផ្នែករដ្ឋបាលដោយ ក្រុមហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច (FUNCINPEC) ឬកងទ័ពជាតិសីហនុនិយម (ANS) ក្រោមការគាំទ្រពីអង្គការ UNBRO។
ឆ្នាំបង្កើត៖ ជិតពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ (ប្រហែលឆ្នាំ ១៩៨៥-១៩៨៦) បន្ទាប់ពីការវាយលុកដ៏ខ្លាំងក្លាពីទ័ពវៀតណាម។ [1]
២. ជំរុំសាយ ២ (Site 2)
ទីតាំង៖ ស្ថិតនៅក្នុងស្រុកតាប្រាយ៉ា (Ta Phraya) ខេត្តស្រះកែវ ប្រទេសថៃ (ចម្ងាយប្រហែល ៧០ គីឡូម៉ែត្រ ខាងជើងក្រុងអារញ្ញប្រថេត)។ វាជាជំរុំជនភៀសខ្លួនខ្មែរធំជាងគេបំផុតនៅតាមព្រំដែន។
គ្រប់គ្រងដោយក្រុម៖ គ្រប់គ្រងផ្នែករដ្ឋបាលដោយ រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ (KPNLF) របស់លោក សឺន សាន។
ឆ្នាំបង្កើត៖ បង្កើតឡើងនៅ ខែមករា ឆ្នាំ១៩events៨៥ ដោយសារការជម្លៀសប្រជាជនមកពីជំរុំណងចាន់ និងជំរុំអំពិលដែលត្រូវវៀតណាមវាយកម្ទេច។ [1, 2, 3, 4]
៣. ជំរុំសាយ ៣ (Site 3 / Ang Sila)
ទីតាំង៖ ស្ថិតនៅតំបន់អាងសិលា (Ang Sila) ប្រទេសថៃ។
គ្រប់គ្រងដោយក្រុម៖ ជាតំបន់ផ្ទេរប្រជាជនបណ្តោះអាសន្ន ក្រោមការសម្របសម្រួលរបស់ទាហានថៃ និងអង្គការសហប្រជាជាតិ។
ឆ្នាំបង្កើត៖ នៅ ចុងឆ្នាំ១៩៨៤ (ខែវិច្ឆិកា) ដើម្បីទទួលជនភៀសខ្លួនប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់ដែលរត់ភៀសខ្លួនពីការវាយប្រហាររបស់វៀតណាមនៅជំរុំណងចាន់ មុននឹងត្រូវបន្តបញ្ជូនទៅជំរុំសាយ ២។ [1, 2]
តើមានដល់សាយប៉ុន្មាន? ជំរុំសាយល្បីៗផ្សេងទៀត៖
ក្រៅពីសាយខាងលើ ឈ្មោះ «សាយ» ដែលល្បី និងមានមនុស្សរស់នៅច្រើនរួមមាន៖
ជំរុំសាយ ៧ (Site 7) ឬជំរុំបាងបឹង (Bang Beng)៖ គ្រប់គ្រងដោយក្រុម KPNLF។
ជំរុំសាយ ៨ (Site 8)៖ ស្ថិតនៅស្រុកខ្លងហាត ខេត្តស្រះកែវ បើកនៅឆ្នាំ១៩៨៥ គ្រប់គ្រងដោយ ក្រុមខ្មែរក្រហម (កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ)។

ជំរុំសាយ ប៊ី (Site B) ឬជំរុំបៃដាំង៖ ស្ថិតនៅខេត្តសុរិន្ទ បើកនៅឆ្នាំ១៩៨១/១៩៨៦ គ្រប់គ្រងដោយ ក្រុមហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច (សីហនុនិយម)។

ផែនទីជំរុំជនភៀសខ្លួន ទសវត្សទី ៨០ និង ៩០

 

Generating image with Nano Banana 2 ធ្វើរូបភាពផែនទី Topographical Map scale 900px X 1100px ស្ថានភាពភូមិសាស្ត្រ ជំរុំជនភៀសខ្លួនខ្មែរតាមបណ្តោយព្រំដែនខ្មែរ-ថៃ ក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០

ផែនទីនេះ រួមបញ្ចូលដោយ៖

ទីតាំង

គ្រប់គ្រងដោយ

ឆ្នាំបើក ឆ្នាំបិទ

ចំនួនប្រជាជន

ជីវភាពរស់នៅ

ជំរុំព្រៃចាន់ ឬ ជំរុំណងចាន់ (Nong Chan / Site T) ស្ថិតនៅតាមបណ្តោយបន្ទាត់ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ ក្នុងភូមិសាស្ត្រខេត្តបន្ទាយមានជ័យ (សម័យនោះស្ថិតក្នុងខេត្តបាត់ដំបង)។ ខាងក្រោមនេះគឺជាការបរិយាយពីប្រវត្តិ និងភូមិសាស្ត្រនៃតំបន់នោះ៖
១. ប្រវត្តិនៃការបង្កើត និងការវិវត្ត
ឆ្នាំបើកដំណើរការ៖ ជំរុំនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅ γ្នុងឆ្នាំ ១៩៧៩ ក្រោយពេលរបប ប៉ុល ពត ត្រូវបានួលំលាយ ដោយសារតែការហូរចូលយ៉ាងច្រើនកុះកររបស់ប្រជាពលរដ្ឋ និងអ្នករត់ចោលស្រុកដែលភៀសខ្លួនសឹកសង្គ្រាម។
សមាសភាព និងការគ្រប់គ្រង៖ ជំរុំនេះស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រង និងចាត់ចែងដោយរណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ (KPNLF) ដែលដឹកនាំដោយលោក ស៊ិន សន ឬ អង្សា ក៏ដូចជាមានកិច្ចសហការជាមួយអង្គការមនុស្សធម៌អន្តរជាតិ (COERR)។
ឆ្នាំបិទបញ្ចប់៖ ជំរុំនេះត្រូវបានបិទ ឬរំសាយទៅវិញនៅ γ្នុងឆ្នាំ ១៩៨៥ បន្ទាប់ពីរងការវាយប្រហារយ៉ាងខ្លាំងក្លាពីសំណាក់កងទ័ពវៀតណាម និងកងទ័ពរដ្ឋាភិបាលសាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (ហេង សំរិន) ក្នុងរដូវប្រាំងឆ្នាំ ១៩៨៤-១៩៨៥។
២. ស្ថានភាពភូមិសាស្ត្រ និងទីតាំង
ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ៖ ស្ថិតនៅជាប់នឹងព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា (ប្រហែល ១.៥ គីឡូម៉ែត្រពីខ្សែព្រំដែន) ដែលជាតំបន់ព្រៃភ្នំ និងទំនាបស្រែចម្ការ។ ផ្នែកខ្លះនៃជំរុំបានរំលោភចូលទឹកដីថៃ និងផ្នែកខ្លះទៀតស្ថិតក្នុងទឹកដីខ្មែរ (ភូមិព្រៃចាន់)។
ចំនួនប្រជាជន៖ នៅช่วงកម្ពស់នៃសកម្មភាពមនុស្សធម៌ (ប្រហែលឆ្នាំ ១៩៨៣) ជំរុំនេះមានប្រជាជនភៀសខ្លួនសរុបចន្លោះពី ៣០,០០០ ទៅ ៤៥,០០០ នាក់។
៣. ជីវភាពរស់នៅ និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ
ជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ៖ ប្រជាជនរស់នៅក្នុងស្ថានភាពលំបាក និងខ្វះខាត ដោយពឹងផ្អែកលើការធ្វើកសិកម្មខ្នាតតូច ការបඩោងជំនួយមនុស្សធម៌អន្តរជាតិ និងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មតាមព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ។
ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធក្នុងជំរុំ៖
មានការរៀបចំជាប្លង់លំនៅឋាន (Camp Area)។
មានការសាងសង់មន្ទីរពេទ្យ/គ្លីនិក និងសាលារៀនសម្រាប់កុមារ។
មានអណ្តូងទឹក (Water Well) សម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់ទឹកប្រើប្រាស់ប្រចាំថ្ងៃ។

Generating image with Nano Banana 2 ធ្វើរូបភាពផែនទី Topographical Map scale 900px X 1100px ស្ថានភាពភូមិសាស្ត្រ ជំរុំណងចាន់  (Nong Chan / Site T) 

ដែល ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ៖ ស្ថិតនៅជាប់នឹងព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា (ប្រហែល ១.៥ គីឡូម៉ែត្រពីខ្សែព្រំដែន) ដែលជាតំបន់ព្រៃភ្នំ និងទំនាបស្រែចម្ការ។ ផ្នែកខ្លះនៃជំរុំបានរំលោភចូលទឹកដីថៃ និងផ្នែកខ្លះទៀតស្ថិតក្នុងទឹកដីខ្មែរ (ភូមិព្រៃចាន់)។

ផែនទីនេះ រួមបញ្ចូលដោយ៖

-ទំហំប៉ាន់ស្មាន គម២

- ផែនទីប្រទេសកម្ពុជា

-ទីតាំង ចម្ងាយ ជំរុំណងចាន់ គិតពីខ្សែព្រំដែន Google Map

-គ្រប់គ្រងដោយ add its own flag 

-ឆ្នាំបើក និង ឆ្នាំបិទ

-ចំនួនប្រជាជន

-ជីវភាពរស់នៅ

-កម្រិតស្រមោលដី (Elevation Shading)

-និមិត្តសញ្ញា (Icons) តំណាងឱ្យមន្ទីរពេទ្យ ឬសាលារៀនក្នុងជំរុំ

ជំរុំណងចាន់ (Nong Chan) គឺជាជំរុំភៀសខ្លួនមួយក្នុងចំណោមជំរុំដំបូងៗដែលបង្កើតឡើងនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា ក្នុងស្រុកខូកស៊ុង (Khok Sung) ខេត្តស្រះកែវ ប្រទេសថៃ។

ទាក់ទងនឹងសំណួររបស់អ្នកអំពីទីតាំង និងចម្ងាយ៖
ទីតាំង និងព្រំដែន៖ ជំរុំនេះមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីថៃ ដោយស្ថិតនៅជិតភូមិបាណងចាន់ (Ban Nong Chan)។ ដោយសារតំបន់នេះជាតំបន់ព្រំដែនដែលមានការកំណត់ព្រំដែនមិនច្បាស់លាស់នៅសម័យនោះ (poorly demarcated zone) ជំរុំខ្លះបានលាតសន្ធឹងសងខាងព្រំដែន ឬស្ថិតនៅចន្លោះព្រំដែននៃប្រទេសទាំងពីរ។
ចម្ងាយពីព្រំដែន៖ មិនមានទិន្នន័យជាក់លាក់ដែលបញ្ជាក់ថាវាស្ថិតនៅឆ្ងាយប៉ុន្មានម៉ែត្រ ឬប៉ុន្មានគីឡូម៉ែត្រពីខ្សែព្រំដែននោះទេ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាជំរុំ "តាមបណ្តោយព្រំដែន" (border camp) ដែលស្ថិតនៅជាប់នឹងខ្សែបន្ទាត់ព្រំដែនផ្ទាល់។ នៅក្នុងឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រ ជំរុំនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាមូលដ្ឋានទ័ព និងកន្លែងផ្តល់ជំនួយមនុស្សធម៌ដែលនៅជិតខ្សែព្រំដែនបំផុត។
ទាក់ទងនឹងប្រឡាយ ក៥ (K5 Canal): ប្រឡាយ ក៥ គឺជាគម្រោងការពារព្រំដែនដែលបង្កើតឡើងដោយកងទ័ពវៀតណាម និងកងទ័ពសាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា នៅអំឡុងពាក់កណ្តាលទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០ ដើម្បីទប់ស្កាត់ការជ្រៀតចូលនៃកងកម្លាំងតស៊ូខ្មែរពីជំរុំតាមព្រំដែនចូលទៅក្នុងទឹកដីកម្ពុជា​។ ជំរុំណងចាន់ត្រូវបានវាយប្រហារ និងរំសាយជាបន្តបន្ទាប់រហូតដល់ចុងឆ្នាំ ១៩៨៤ ដូច្នេះទីតាំងជំរុំនេះគឺស្ថិតនៅត្រង់ចំណុចដែលកងទ័ពវៀតណាមព្យាយាមគ្រប់គ្រង និងកាត់ផ្តាច់តាមរយៈខ្សែការពារ ក៥ នោះឯង។

សរុបមក ជំរុំណងចាន់ស្ថិតនៅជាប់នឹងខ្សែព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ ក្នុងទឹកដីថៃ ហើយការដែលវាស្ថិតនៅជិតព្រំដែនពេក បានធ្វើឱ្យវាក្លាយជាគោលដៅងាយរងគ្រោះក្នុងការវាយប្រហារដោយកងទ័ពវៀតណាម ដែលកំពុងប្រតិបត្តិការតាមខ្សែការពារព្រំដែន ក៥ នៅសម័យនោះ។

នេះជាកំហុសបច្ចេកទេសក្នុងការបញ្ជា AI. ចារកម្មសិប្បនិម្មិតជាធម្មតានាំចង្រៃ ៦០% ដល់សង្គមជាតិ និង ៤០% មានប្រយោជន៍ដល់សង្គមជាតិ ពីព្រោះ អ្នកបញ្ជាសរសេរ កូដ សរសេរ Prompt មិនយល់ខ្លួនឯង។ សកម្មជនម្នាក់ រត់ពីស្រុកខ្មែរទៅ អាមេរិក គាត់ថា ជំរុំ ទាំងអស់ រាប់ទាំង ព្រៃចាន់ ណងចាន់ ណងសាម៉េត សាយខេ...សុទ្ធតែនៅក្នុងទឹកដីថៃ ដូច្នេះ ថៃ គេយកទឹកដីគេវិញជារឿងត្រឹមត្រូវ !!

តើបង AI មានពត៍មានអំពីជំរុំសម្ងាត់ដែល កងទ័ពថៃបង្កើតឡើង និង ភាគីត្រីភាគី បង្កើតឡើងដើម្បី លាក់បាំងកម្លាំងពិតប្រាកដទេ? ពីព្រោះជំរុំផ្លូវការដើម្បីបាន ជំនួយ ! តែ សម្ងាត់ គឺដើម្បីទៅលួចជំនួយពីជំរុំផ្លូវការ ។

ទាក់ទងនឹងសំណួររបស់អ្នកអំពី ជំរុំសម្ងាត់ ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយភាគីពាក់ព័ន្ធ (កងទ័ពថៃ និងក្រុមត្រីភាគី) នៅតាមបណ្តោយព្រំដែនក្នុងសម័យសង្គ្រាមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០ ៖
នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការចាត់ចែងជំរុំភៀសខ្លួន និងតំបន់កងកម្លាំងតស៊ូតាមព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ គេសង្កេតឃើញមានយុទ្ធសាស្ត្រ និងការរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធទីតាំងជាច្រើន ដើម្បីផលប្រយោជន៍នយោបាយ និងយោធា៖
១. ការប្រើប្រាស់ជំរុំផ្លូវការសម្រាប់មុខមាត់ និងជំនួយមនុស្សធម៌
ជំរុំធំៗដែលមានភាពល្បីល្បាញ (ដូចជា ជំរុំណងចាន់, ជំរុំសាយធូរ/Site 2, ឬជំរុំអំពិលជាដើម) ត្រូវបានបើកចំហជាផ្លូវការដើម្បីទទួលខុសត្រូវលើប្រជាជនស៊ីវិល និងជាទ្វារសម្រាប់ទាក់ទាញ ជំនួយមនុស្សធម៌អន្តរជាតិ (ស្បៀងអាហារ ថ្នាំពេទ្យ និងសម្ភារៈឧបត្ថម្ភពីអង្គការសហប្រជាជាតិ និង UNBRO)។
ជំរុំទាំងនេះស្ថិតក្រោមការឃ្លាំមើលពីអន្តរជាតិ ដែលធ្វើឱ្យភាគីគាំទ្រ (ដូចជាថៃ និងភាគីតស៊ូអន្តរការី) អាចបង្ហាញមុខមាត់ថាជា "អ្នកការពារជនភៀសខ្លួន"។
២. យុទ្ធសាស្ត្ររៀបចំ "មូលដ្ឋានសម្ងាត់" ឬ "ជំរុំកងទ័ពជួរមុខ" (Secret & Forward Bases)
ការលាក់បាំងកម្លាំងពិតប្រាកដ៖ ក្រៅពីជំរុំជនភៀសខ្លួនស៊ីវិលផ្លូវការ ភាគីកងទ័ពត្រីភាគី (ជាពិសេសក្រុមប្រដាប់អាវុធផ្សេងៗ) និងកងទ័ពថៃ បានបង្កើត តំបន់យោធា ឬជំរុំសម្ងាត់តូចៗ លាក់ខ្លួនក្នុងព្រៃជ្រៅ តាមជួរភ្នំ ឬ妾អتاបតាមព្រំដែន ដែលមិនដាក់បញ្ចូលក្នុងបញ្ជីមនុស្សធម៌ផ្លូវការទេ។
គោលបំណងពិតប្រាកដ៖
ជាទីតាំងលាក់ខ្លួនរបស់កងទ័ពកុម្ម៉ង់ដូ ឬកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ ដើម្បីរៀបចំផែនការវាយលុក ឬជ្រៀតចូលទៅក្នុងទឹកដីកម្ពុជាខាងក្នុង។
ជាកន្លែងស្តុកអាវុធ និងគ្រាប់រំសេវដែលទទួលបានពីប្រទេសពាក់ព័ន្ធខាងក្រៅ (ឧទាហរណ៍៖ ជំនួយយោធាពីប្រទេសចិន ឬការសម្របសម្រួលដោយភាគីថៃ)។
៣. បញ្ហាចរាចរណ៍ជំនួយ និងការបែងចែកស្បៀង (Aid Diversion)
ដូចที่คุณបានគិតគូរស្របតាមស្ថានភាពពិតនៃសម័យនោះ មានការកត់ត្រា និងការរិះគន់ជាច្រើនពីសំណាក់អង្គការអន្តរជាតិ និងអ្នកសារព័ត៌មានថា ស្បៀងអាហារ និងសម្ភារៈដែលគាំទ្រដោយអង្គការមនុស្សធម៌សម្រាប់แจกជូនជនភៀសខ្លួនស៊ីវិលក្នុងជំរុំផ្លូវការ ត្រូវបាន លួចដឹកជញ្ជូន ឬបង្វែរទិសដៅ (Aid Diversion) យកទៅផ្គត់ផ្គង់ដល់កងទ័ពប្រដាប់អាវុធដែលលាក់ខ្លួនតាមជំរុំសម្ងាត់ និងមូលដ្ឋានជួរមុខទាំងនោះ។
យុទ្ធសាស្ត្រនេះ គឺដើម្បីទាញយកផលប្រយោជន៍ពីស្បៀងអន្តរជាតិមកចិញ្ចឹមកងទ័ពតស៊ូ ដោយមិនចាំបាច់ใช้งบព្រះខ័នផ្ទាល់ខ្លួនច្រើនពេក ព្រមទាំងជួយឱ្យកងទ័ពទាំងនោះមានកម្លាំងអាចបន្តធ្វើសង្គ្រាមទប់ទល់នឹងកងទ័ពវៀតណាម និងកងទ័ពរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញនៅពេលនោះបាន។
សរុបមក ការបែងចែករវាង "ជំរុំផ្លូវការសម្រាប់បង្ហាញមុខ និងទាក់ទាញជំនួយ" និង "ជំរុំ ឬមូលដ្ឋានសម្ងាត់សម្រាប់យោធា" គឺជាផ្នែកមួយនៃល្បែងភូមិសាស្ត្រនយោបាយសម័យសង្គ្រាមត្រជាក់នៅតាមបន្ទាត់ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ នាទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០។

តើបរទេស អង្គការសហប្រជាជាតិ និងប្រទេសផ្សេងៗចំណាយប្រហែលប៉ុន្មានលានដុល្លាក្នុងការជួយ ជនភៀសខ្លួនខ្មែរ ពីឆ្នាំ ១៩៧៩ ដល់ ១៩៩៣ កុំអាលគិតចំណាយលើមាតុភូមិនិវត្តន៍។

ការចំណាយសរុបរបស់អន្តរជាតិ និងអង្គការសហប្រជាជាតិ (តាមរយៈស្ថាប័នដូចជា UNBRO, UNHCR, WFP, UNICEF និង ICRC) ក្នុងការជួយសង្គ្រោះ និងដោះស្រាយបញ្ហាជនភៀសខ្លួនខ្មែរនៅតាមព្រំដែន និងក្នុងទឹកដីថៃ ពីឆ្នាំ ១៩៧៩ ដល់ ១៩៩៣ មិនមានតួលេខរួមផ្លូវការតែមួយដែលបូកសរុបទូទាំង ១៥ ឆ្នាំបាក់ទឹកដីនោះទេ ប៉ុន្តែផ្អែកលើរបាយការណ៍ហិរញ្ញវត្ថុ និងការិយាល័យគណនេយ្យរដ្ឋាភិបាល (GAO) គឺមានទំហំទឹកប្រាក់ រាប់រយលានដុល្លារអាមេរិក (ប៉ាន់ស្មានសរុបអាចលើសពី ៦០០ ទៅ ៨០០ លានដុល្លារអាមេរិក ឬអាចដល់កម្រិត ១ ពាន់លានដុល្លារ បើគិតបញ្ចូលទាំងជំនួយសង្គ្រោះបន្ទាន់ដំបូងក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៩-១៩៨១ និងការចំណាយរបស់ UNHCR លើមជ្ឈមណ្ឌលកាន់កាប់ផ្សេងទៀត)។
ទិន្នន័យចំណាយជាក់ស្តែងតាមដំណាក់កាលមានដូចខាងក្រោម៖
ដំណាក់កាលដំបូង (១៩៧៩–១៩៨១៖) ត្រឹមតែរយៈពេលពីរឆ្នាំដំបូងនៃការវិបត្តិមនុស្សធម៌តាមព្រំដែន និងក្នុងប្រទេសថៃ ទឹកប្រាក់ប្រហែល ៣៥0 លានដុល្លារ ត្រូវបានចំណាយរួចទៅហើយសម្រាប់ការសង្គ្រោះបន្ទាន់ តាមរយៈកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរួមរបស់អង្គការអន្តរជាតិ (Joint Mission: UNICEF, ICRC, UNHCR, WFP)។
ដំណាក់កាលទីពីរ (១៩៨២–១៩៨៩៖) គិតเฉพาะការចំណាយរបស់អង្គការប្រតិបត្តិការសង្គ្រោះព្រំដែនរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (UNBRO) តែមួយគត់ គឺបានចំណាយថវិកាជំនួយពីបណ្តាប្រទេសម្ចាស់ជំនួយប្រមាណ ៣៣១ លានដុល្លារ ក្នុងការថែទាំជនភៀសខ្លួននៅតាមជំរុំព្រំដែន។
ដំណាក់កាលបន្តបន្ទាប់ (១៩៩០–១៩៩៣៖) ថវិកាបន្តចំណាយក្នុងទំហំទឹកប្រាក់ជាច្រើនលានដុល្លារបន្ថែមទៀតជារៀងរាល់ឆ្នាំ (ឧទាហរណ៍ UNHCR ឯកោភាពចំណាយយ៉ាងហោចណាស់ ៦,៤ លានដុល្លារក្នុងឆ្នាំ ១၉៩0 សម្រាប់តែกลุ่มជនភៀសខ្លួនក្នុងប្រទេសថៃ ខណៈ UNBRO បន្តកិច្ចការងាររហូតដល់ដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០ មុនពេលប្តូរទិសដៅទៅoperations មាតុភូមិនិវត្តន៍)។

តើជំរុំខ្មែរក្រោម មានឈ្មោះថាជំរុំអ្វី? តើជំរុំជនជាតិវៀតណាមសេរី រស់នៅក្នុងជំរុំណា? សំដៅពួក FULRO ឬ ម៉ុងតាញ៉ា
នៅសម័យសង្គ្រាមត្រជាក់ និងសម័យសង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា (ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០) ការរៀបចំជំរុំសម្រាប់ជនជាតិភាគតិច ឬក្រុមប្រដាប់អាវុធមិនមែនខ្មែរ គឺមានលក្ខណៈពិសេសដោយឡែកពីជំរុំជនភៀសខ្លួនខ្មែរ៖
១. ជំរុំជនជាតិម៉ុងតាញ៉ា (Montagnard/FULRO)
ក្រុម FULRO (រណសិរ្សរួបរួមសម្រាប់ការរំដោះជាតិជាតិសាសន៍ដែលត្រូវបានជិះជាន់) ដែលភាគច្រើនជាជនជាតិភាគតិច ម៉ុងតាញ៉ា (អ្នករស់នៅតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលនៃប្រទេសវៀតណាម) បានសហការជាមួយក្រុមតស៊ូខ្មែរ (ជាពិសេសក្រុមស៊ិន សន ឬ KPNLF) នៅតាមព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ។

ទីតាំងជំរុំ៖ ពួកគេមិនមានជំរុំធំដុំដោយឡែកដូចជនភៀសខ្លួនខ្មែរនោះទេ ប៉ុន្តែជាទូទៅពួកគេរស់នៅក្នុង ជំរុំរួមជាមួយកងកម្លាំង KPNLF ឬតាំងទីលំនៅជាមូលដ្ឋានទ័ពព្រៃតូចៗនៅតំបន់ព្រៃភ្នំជាប់ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ (ដូចជានៅតំបន់ភ្នំនៃខេត្តបាត់ដំបង និងបន្ទាយមានជ័យក្នុងសម័យនោះ)។
ការរស់នៅ៖ ក្រុម FULRO បានប្រើប្រាស់ជំរុំទាំងនោះជាមូលដ្ឋានទ័ពសម្រាប់ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹង របបហាណូយ។ ពួកគេមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយអង្គការសហប្រជាជាតិថាជា "ជនភៀសខ្លួន" ក្នុងន័យមនុស្សធម៌ដូចជនជាតិខ្មែរឡើយ ដែលធ្វើឱ្យពួកគេរស់នៅតាមបែបយោធា និងរង្វង់ផ្ទៃក្នុងនៃក្រុមតស៊ូ។

២. "ជំរុំខ្មែរក្រោម"
តាមពិតទៅ មិនមានជំរុំដែលហៅឈ្មោះផ្លូវការថា "ជំរុំខ្មែរក្រោម" នោះទេ។ ពលរដ្ឋខ្មែរក្រោមដែលភៀសខ្លួនមកកម្ពុជា ឬមកដល់ព្រំដែន ភាគច្រើន៖
ត្រូវបានលាយឡំចូលក្នុងជំរុំជនភៀសខ្លួនខ្មែរទូទៅ ដោយសារពួកគេនិយាយភាសាខ្មែរ និងមានវប្បធម៌ខ្មែរ (អ្នកខ្លះមានអត្តសញ្ញាណប័ណ្ណ ឬឯកសារខ្មែរ)។
ពួកគេមិនត្រូវបានបំបែកចេញជាក្រុមដាច់ដោយឡែកនោះទេ ព្រោះនៅក្នុងភ្នែករបស់អង្គការអន្តរជាតិ ពួកគេត្រូវបានចាត់ទុកជា "ជនភៀសខ្លួនកម្ពុជា" ដូចគ្នា។
ចំណុចគួរកត់សម្គាល់៖
ភាពខុសគ្នានៃជំនួយ៖ ខណៈពេលដែលជនភៀសខ្លួនខ្មែរទទួលបានជំនួយពីអង្គការ UNBRO, WFP ឬ UNHCR យ៉ាងទូលំទូលាយ ក្រុម FULRO ឬជនជាតិវៀតណាមសេរីដែលស្ថិតក្នុងតំបន់យោធា ភាគច្រើនពឹងផ្អែកលើការផ្គត់ផ្គង់ផ្ទៃក្នុងពីកងទ័ពតស៊ូខ្មែរ (ដែលទទួលបានពីប្រទេសម្ចាស់ជំនួយ) និងធនធានដែលពួកគេរកបានដោយខ្លួនឯង។
ស្ថានភាពក្រោយឆ្នាំ ១៩៩២៖ ក្រុម FULRO បានរំសាយជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ ១៩៩២ បន្ទាប់ពីការចុះកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ដោយក្រុមអ្នកប្រយុទ្ធចុងក្រោយចំនួន ៤០៧ នាក់ និងក្រុមគ្រួសារបានប្រគល់ខ្លួនឱ្យកម្លាំងរក្សាសន្តិភាពរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (UNTAC)។
សរុបមក ក្រុមទាំងនេះមិនមានជំរុំ "អន្តរជាតិ" សម្រាប់ជនភៀសខ្លួនដាច់ដោយឡែកដូចជំរុំ Site 2 ឬ Nong Chan នោះទេ ប៉ុន្តែពួកគេរស់នៅក្នុងមូលដ្ឋានទ័ពព្រៃ ឬតំបន់ដែលគ្រប់គ្រងដោយក្រុមតស៊ូខ្មែរ (ជាពិសេស KPNLF) នៅតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ។

បាទ គឺ មេជំរុំឈ្មោះ សឺន សាន តែ សឺនសាន មានជំរុំច្រើន តើមួយណាជាជំរុំពួក FULRO?

ទាក់ទងនឹងសំណួររបស់អ្នក លោក សឺន សាន គឺជានាយករដ្ឋមន្ត្រី និងជាមេដឹកនាំនៃរណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ (KPNLF) ដែលមានជំរុំប្រជាពលរដ្ឋស៊ីវិល និងមូលដ្ឋានយោធាច្រើនតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ (ដូចជាជំរុំណងចាន់, ជំរុំអំពិល, និងក្រោយមកត្រូវបានប្រមូលផ្ដុំចូលគ្នាជា ជំរុំសាយធូរ / Site 2)។

ទាក់ទងនឹងជំរុំរបស់ក្រុម FULRO (ជនជាតិភាគតិចម៉ុងតាញ៉ា វៀតណាមសេរី) វិញ គឺពុំមានជំរុំដាច់ដោយឡែកផ្ទាល់ខ្លួនដែលហៅថា "ជំរុំ FULRO" នោះទេ។ ប៉ុន្តែ៖
រស់នៅលាយឡំក្នុងដែនដីគ្រប់គ្រងរបស់ KPNLF: ក្រុម FULRO បានជ្រកកោន និងសហការយោធាជាមួយកងកម្លាំងរបស់លោក សឺន សាន (KPNLAF)។
ទីតាំងជាក់ស្តែង៖ ពួកគេច្រើនតែស្ថិតនៅតាម តំបន់មូលដ្ឋានទ័ពជួរមុខ ឬជំរុំយោធាភាគខាងក្នុង នៃតំបន់គ្រប់គ្រងរបស់ KPNLF ជាប់ព្រំដែន (ដូចជារονហิง ឫតំបន់ព្រៃភ្នំនៃខេត្តបាត់ដំបង និងបន្ទាយមានជ័យសម័យនោះ) ជាជាងនៅក្នុងជំរុំជនភៀសខ្លួនស៊ីវិលធំៗដែលមានអង្គការអន្តរជាតិឈរជើងផ្ទាល់។
ហេតុនេះហើយ បានជាគេច្រើនចាត់ទុកថា ក្រុម FULRO គឺស្ថិតនៅក្រោមការជ្រកកោន និងរស់នៅជាមួយបណ្តាញជំរុំ និងមូលដ្ឋានទ័ពរបស់ KPNLF (ដែលលោក សឺន សាន ដឹកនាំ) ភាគខាងតំបន់ព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា។

រៀបរាប់អំពី ជំលោះក្នុងចលនារបស់ លោក សឺន សាន (KPNLAF) និងការផ្តាច់ខ្លួន បែងចែកតំបន់គ្រប់គ្រងនានាតាំងពីការ ចាប់បង្កើតឆ្នាំ ១៩៨២? រហូតដល់ ១៩៩៣

សង្គ្រាមស៊ីវិល និងជម្លោះផ្ទៃក្នុងនៅក្នុង រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ (KPNLF) និងកងយោធពលខេត្តរំដោះជាតិ (KPNLAF) ដែលដឹកនាំដោយលោក សឺន សាន គឺជារឿងរ៉ាវដ៏ស្មុគស្មាញមួយ។ ចាប់តាំងពីការបង្កើតជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ ១៩៧៩ និងការរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធយោធាក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ រហូតដល់ការ கலைបំបែកនៅឆ្នាំ ១៩៩៣ ចលនានេះបានជួបប្រទះនូវវិបត្តិផ្ទៃក្នុងយ៉ាងខ្លាំង ដោយសារតែការដណ្តើមអំណាច ការមិនចុះសម្រុងគ្នារវាងថ្នាក់ដឹកនាំនយោបាយ និងមេបញ្ជាការយោធា។
ខាងក្រោមនេះជារៀបរាប់ពីការវិវត្តនៃជម្លោះ និងការបែងចែកតំបន់គ្រប់គ្រង៖

១. ការបង្កើត និងការបែងចែកអំណាចដំបូង (១៩៨២)
ការបង្កើត KPNLAF (១៩៨២): ក្រោយពីការរួបរួមគ្នានៃกลุ่มប្រដាប់អាវុធប្រឆាំងវៀតណាមផ្សេងៗ លោក សឺន សាន បានបង្កើតកងយោធពលខេត្តរំដោះជាតិ (KPNLAF) ឡើងក្នុងឆ្នាំ ១៩៨២ ដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងកងទ័ពវៀតណាម និងរដ្ឋាភិបាលសាធារណៈរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា។
ភាពខុសគ្នារវាងនយោបាយ និងយោធា៖ ចាប់ផ្តើមពីពេលនោះមក ភាពតានតឹងបានកើតឡើងរវាង គណៈដឹកនាំនយោបាយស៊ីវិល (ដឹកនាំដោយលោក សឺន សាន ដែលព្យាយាមរក្សាអភិបាលកិច្ច និងតម្លាភាព) និង មេបញ្ជាការយោធាជាន់ខ្ពស់ (ដែលកាន់កាប់អំណាចជាក់ស្តែងលើកងទ័ព និងសេដ្ឋកិច្ចតាមព្រំដែន)។

២. វិបត្តិ និងការបះបោររបស់មេបញ្ជាការយោធា (១៩៨៣-១៩៨៥)
បញ្ហាអំពើពុករលួយ និងការគ្រប់គ្រង៖ មេបញ្ជាការយោធាជាច្រើនរូប មិនពេញចិត្តនឹងការត្រួតពិនិត្យតឹងរ៉ឹងពីសំណាក់លោក សឺន សាន និងគណៈកម្មាធិការនាយកទេ។ បញ្ហាការកេងបន្លាស់ជំនួយ និងការគ្រប់គ្រងមូលនិធិ ឬអាជីវកម្មតាមព្រំដែនក៏ជាមូលហេតុញុះញង់ឱ្យមានការបែងចែកផលប្រយោជន៍ដែរ។
វិបត្តិរដ្ឋប្រហារផ្ទៃក្នុង (១៩៨៤-១៩៨៥): ភាពតានតឹងបានផ្ទុះឡើងជាកំហឹងខ្លាំងនៅចន្លោះឆ្នាំ ១៩៨៤ និង ១៩៨៥ ដែលក្រុមមេបញ្ជាការយោធា1ចំនួន (ដឹកនាំដោយឧត្តមសេនីយ៍ សាក់ ស៊ុតសាខន និង ឌៀន ដែល) បានព្យាយាមកាត់បន្ថយអំណាចរបស់លោក សឺន សាន លើផ្នែកយោធា។ ការបែងចែកនេះបានបង្កើតជា គណៈកម្មាធិការយោធាជាន់ខ្ពស់ (High Military Command - HMC) ដែលធ្វើឱ្យកងទ័ព KPNLAF ដើរហាក់ដាច់ដោយឡែកពីការបញ្ជាផ្ទាល់របស់គណបក្សនយោបាយ KPNLF ថ្វីបើនៅតែស្ថិតក្រោមឆ័ត្រតែមួយក៏ដោយ។

៣. ការបែងចែកតំបន់គ្រប់គ្រង និងជំរុំតាមព្រំដែន (១៩៨៥-១៩৮៩)
ដោយសារតែសម្ពាធពីការវាយលុករបស់កងទ័ពវៀតណាមក្នុងរដូវប្រាំងឆ្នាំ ១៩៨៤-១៩៨៥ ជំរុំធំៗរបស់ KPNLF ដូចជា ជំរុំណងចាន់ និងជំរុំអំពិល ត្រូវបានបំផ្លាញ ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជន និងកងទ័ពត្រូវបែកខ្ញែក និងរៀបចំតំបន់គ្រប់គ្រងសាជាថ្មី៖
ជំរុំសាយធូរ (Site 2): ក្លាយជាជំរុំជនភៀសខ្លួនស៊ីវិលដ៏ធំបំផុត និងជាฐานទីតាំងនយោបាយដ៏សំខាន់របស់លោក សឺន សាន ដែលមានប្រជាជនរស់នៅរាប់សែននាក់ ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងទូទៅរបស់ KPNLF ប៉ុន្តែមានការចាត់ចែងដោយអង្គការអន្តរជាតិ។
តំបន់យោធាភូមិភាគ៖ កងទ័ព KPNLAF ត្រូវបានបែងចែកតំបន់ប្រតិបត្តិការយោធា ឬសមរភូមិជួរមុខតាមបណ្តោយព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា (ដូចជាតំបន់ព្រំដែនខេត្តបាត់ដំបង និងបន្ទាយមានជ័យ) ដោយមេបញ្ជាការសមរភូមិរៀងៗខ្លួន មានសិទ្ធិអំណាចដាច់ខាតក្នុងការសម្រេចចិត្តលើការចាត់ចែងកម្លាំង និងការរកប្រភពចំណូលខ្លួនឯង (រួមទាំងការធ្វើពាណិជ្ជកម្មឈើ និងត្បូងតាមព្រំដែន)។

៤. កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស និងការរំសាយ (១៩៩૧-១៩៩៣)
ការបែកបាក់នយោបាយ (១៩៩០-១៩៩១): មុនពេលឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ២៣ តុលា ១៩៩១ ភាពខុសគ្នានយោបាយ និងការប្រជែងអំណាចបានបន្តកើតមាន ដែលធ្វើឱ្យឥទ្ធិពលរបស់លោក សឺន សាន ចាប់ផ្តើមថយចុះបន្តិចម្តងៗ ព្រមទាំងមាន ការបង្កើតគណបក្សនយោបាយព្រះពុទ្ធសាសនា (Buddhist Liberal Democratic Party - BLDP) ដើម្បីចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោត។

ការរំសាយកងទ័ព (១៩៩२-១៩៩૩): ក្រោមអន្តរាគមន៍របស់ UNTAC (អ៊ុនតាក់) ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៩۲ មក កងទ័ព KPNLAF ត្រូវបានតម្រូវឱ្យដាក់អាវុធ រំសាយ និងប្រមូលផ្តុំចូលក្នុងជំរុំដើម្បីធ្វើ Demobilization (ការរំសាយកងកម្លាំងយោធា)។
ឆ្នាំ ១៩៩៣៖ ក្រោយការបោះឆ្នោតជាតិដែលរៀបចំដោយ UNTAC ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣ ចលនាយោធា KPNLAF ត្រូវបានបញ្ចូលជាផ្លូវការ ឬត្រូវរំសាយទាំងស្រុងចូលទៅក្នុង កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ (RCAF) នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី២ ដែលបញ្ចប់ជាស្ថាពរនូវវត្តមានរបស់ចលនាតស៊ូប្រដាប់អាវុធនេះ។

ការបែកបាក់ផ្ទៃក្នុងរបស់ រដ្ឋាភិបាល សឺនសាន ដោយសារមាន ជនជាតិខុសៗគ្នា មានខ្មែរក្រោម មានខ្មែរកណ្តាល ជនជាតិចាម ដូចជា ដៀង ឌែល ជាដើម និងមាន​ ពួក FULRO ។ នោះជាការវិភាគ ជាការស្មាន តែជាក់ស្តែងគឺ ការបង្កើតគណបក្សនយោបាយព្រះពុទ្ធសាសនា (Buddhist Liberal Democratic Party - BLDP) ដើម្បីចូលរួមក្នុងការបោះឆ្នោត។ តើលោកមានអ្វីជួយបន្ថែម ឬ ជំទាស់ទេ?

ចំពោះការវិភាគរបស់អ្នក មានចំណុចគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ខ្លាំង ប៉ុន្តែដើម្បីឱ្យកាន់តែស៊ីជម្រៅ និងត្រឹមត្រូវទៅតាមប្រវត្តិសាស្ត្រជាក់ស្តែង យើងអាចពិនិត្យបន្ថែម និងកែតម្រូវបន្តិចបន្តួចលើចំណុចសំខាន់ៗទាំងនេះ៖

១. ទាក់ទងនឹងសមាសភាពជនជាតិចម្រុះ និងការបែកបាក់ (ការវិភាគ vs ការពិត)
សមាសភាពក្នុងចលនា៖ វាជាការពិតដែលថា KPNLF មានអ្នកស្នេហាជាតិមកពីមជ្ឈដ្ឋានផ្សេងៗគ្នា រួមទាំងប្រជារាស្ត្រខ្មែរគ្រប់ស្រទាប់ ខ្មែរក្រោម និងជនជាតិភាគតិចដទៃទៀតដែលចូលរួមតស៊ូ។
ករណីលោក ឌៀន ដែល (Dien Del)៖ ឧត្តមសេនីយ៍ ឌៀន ដែល មិនមែនជាជនជាតិភាគតិច ឬជនជាតិចាមនោះទេ ប៉ុន្តែគាត់គឺជា ជនជាតិខ្មែរក្រោម (កើតនៅខេត្តព្រះត្រាទូ ទឹកដីកម្ពុជាក្រោម) ហើយគាត់គឺជាមេបញ្ជាការយោធាជាន់ខ្ពស់ដ៏សំខាន់ម្នាក់ និងជាដៃស្តាំរបស់លោក សឺន សាន ក្នុងការបង្កើតកងយោធពលខេត្តរំដោះជាតិ (KPNLAF)។

មូលហេតុពិតនៃការបែកបាក់៖ ការបែកបាក់ និងជម្លោះផ្ទៃក្នុងមិនមែនកើតឡើងជាចម្បងដោយសារតែ "ការប្រឈមមុខដាក់គ្នារវាងជនជាតិផ្សេងគ្នា" នោះទេ ព្រោះភាគច្រើនពួកគេមានគោលដៅរួមគឺប្រឆាំងវៀតណាម។ ប៉ុន្តែ ជម្លោះផ្ទៃក្នុងកើតចេញពី ការដណ្តើមអំណាចបញ្ជាការយោធា បញ្ហាអំពើពុករលួយ ស្ថាប័នស៊ីវិលទល់នឹងស្ថាប័នយោធា និងការមិនចុះសម្រុងគ្នារវាងការដឹកនាំបែបអភិរក្ស/តឹងរ៉ឹងរបស់លោក សឺន សាន និងបណ្តាមេបញ្ជាការយោធាជាន់ខ្ពស់នៅសមរភូមិជួរមុខ។
២. ទាក់ទងនឹងការបង្កើតគណបក្ស BLDP (ការប្តូររូបភាពពីចលនាតស៊ូ មកជាគណបក្សនយោបាយ)
ការបង្កើត គណបក្សប្រជាธิបតេយ្យសេរីនិយមព្រះពុទ្ធសាសនា (BLDP) នៅឆ្នាំ ១៩៩០-១៩៩១ មុនកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស គឺ មិនមែនជាការបែកបាក់ ឬជាដំណោះស្រាយលុបបំបាត់ការបែកបាក់នោះទេ ប៉ុន្តែវាជា យុទ្ធសាស្ត្រផ្លាស់ប្តូរទម្រង់ ពីចលនាតស៊ូរំដោះជាតិប្រដាប់អាវុធ ឱ្យទៅជា "គណបក្សនយោបាយស្របច្បាប់" ដើម្បីត្រៀមខ្លួនចូលរួមប្រកួតប្រជែងក្នុងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ ១៩៩៣ ដែលរៀបចំឡើងដោយអ៊ុនតាក់ (UNTAC) តាមស្មារតីនៃកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាព។

សរុបមក ការវិភាគរបស់អ្នកបានប៉ះចំសមាសភាពចម្រុះក្នុងចលនានោះ ប៉ុន្តែជម្លោះផ្ទៃក្នុងពិតប្រាកដគឺស្ថិតលើ "អំណាច និងការគ្រប់គ្រង" រវាងមេដឹកនាំនយោបាយ និងយោធា មុនពេលដែលចលនានេះត្រូវបម្លែងខ្លួនទៅជាគណបក្ស BLDP เพื่อចូលបោះឆ្នោត។

ប្រទេសខ្មែរមានសត្រូវធំក្នុងប្រវត្តិគឺជនជាតិ ចាម ចម្ប៉ាតាំងពីសម័យអង្គររហូតមកពេលនេះ គឺដដែល។ កម្លាំងរបស់ ចាម បង្កប់ខ្លាំងបំផុតនៅសម័យ លន់ នល់ ដែលទូតបរទេស រួមទាំងនៅ អង្គការសហប្រជាជាតិ គឺជា ជនជាតិ ចាម ដូចជា សុះ ស្តែន ហ្វែណង់ដែសជាដើម។ ព្រះនាងម៉ារី រ៉ណារិទ្ធិ គឺជា ចាម ជាមហេសីរបស់ នរោត្តម រ៉ាណារិទ្ធិ ដូចគ្នាដែរ ចលនារបស់ សឺន សានភាគច្រើន គឺជាជនជាតិ ចាម លោកអាច មើលមេទ័ពធំៗដែលត្រូវគេលួចធ្វើឃាដ...សូមមាន Challenge មកចុះ

ការលើកឡើងរបស់អ្នកគឺជា ទ្រឹស្តីសមគំនិត និងជាការយល់ឃើញបែបប្រវត្តិសាស្ត្រជំនួស (Alternative History Conspiracy) ដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ ប៉ុន្តែបើផ្អែកលើ ភស្តុតាងប្រវត្តិសាស្ត្រ ការសិក្សាផ្នែកនរោត្តមវិទ្យា និងទិន្នន័យស្រាវជ្រាវផ្លូវការ វិញ គឺមានភាពផ្ទុយគ្នាស្រឡះ និងមិនមានមូលដ្ឋានច្បាស់លាស់ឡើយ។
ដើម្បីជាការពិភាក្សា និងប្រឈមមុខគ្នាដោយផ្អែកលើហេតុផល (Challenge) ខ្ញុំសូមលើកយកចំណុចប្រវត្តិសាស្ត្រពិតមកតទល់ និងបង្ហាញពីភាពមិនសមហេតុផលនៃការសន្និដ្ឋានខាងលើ ដូចតទៅ៖

១. រឿង "ចាម" ជាសត្រូវធំរបស់ខ្មែរតាំងពីសម័យអង្គររហូតដល់បច្ចុប្បន្ន
ការពិតប្រវត្តិសាស្ត្រអង្គរ៖ វាពិតណាស់ថា អាណាចក្រខ្មែរ និងនគរចម្ប៉ាធ្លាប់មានសង្គ្រាមនឹងគ្នាច្រើនលើកច្រើនសារក្នុងសម័យអង្គរ (ដូចជាការចាក់រចនាសម្ព័ន្ធរូបចម្លាក់នៅប្រាសាទបាយ័នជាដើម)។ ប៉ុន្តែ ក្រោយពីនគរចម្ប៉ាត្រូវបានលេបត្របាក់ និងបាត់បង់ទឹកដីទាំងស្រុងដោយសារការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៥ (១៤៧១) ជនជាតិចាមបានក្លាយជា ជនជាតិភាគតិចដែលភៀសខ្លួន និងមករស់នៅសុខសាន្តក្រោមព្រះរាជបាតកិច្ចរបស់ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ។
ទស្សនៈបច្ចុប្បន្ន៖ ជនជាតិចាមឥស្លាមនៅកម្ពុជា គឺជាពលរដ្ឋខ្មែរដែលមានសញ្ជាតិខ្មែរ រួមសុខរួមទុក្ខ និងចូលរួមចំណែកយ៉ាងសកម្មក្នុងការការពារទឹកដី និងសង្គមជាតិខ្មែរ មិនមែនជា "សត្រូវបរទេស" ដូចការយល់ឃើញនោះទេ។

២. ការចោទថា មន្ត្រីទូតសម័យ លន់ នល់ (ឧទាហរណ៍ សុះ ស្តែន ហ្វែណង់ដែស) ជាជនជាតិចាម
ការពិត៖
លោក សូ សាត (Sos Sath) ឬអ្នកខ្លះហៅថា សុះ ស្តែន (ប្រសិនបើសំដៅដល់មន្ត្រី ឬបុគ្គលក្នុងសម័យនោះ) និងលោក ហ្វែណង់ដែស (Fernandes) គឺជាបុគ្គលដែលមានប្រវត្តិសាស្រ្ត ឬាតិសាស្ត្រផ្សេងគ្នា។ លោក ហ្វែណង់ដែស ភាគច្រើនជាត្រកូលមានដើមកំណើតព័រទុយហ្គាល់-ខ្មែរ (Portuguese-Khmer) ដែលបានបម្រើការងាររដ្ឋបាល ឬការទូតឱ្យកម្ពុជាតាំងពីសម័យអាណានិគម និងសម័យសង្គមរាស្ត្រនិយម។
ការវាយតម្លៃថាពួកគាត់ជា "កម្លាំងបង្កប់របស់ចាមដើម្បីគ្របដណ្តប់ឆាកអន្តរជាតិ" គឺខ្វះខាតការគាំទ្រពីឯកសារបណ្ណសារការទូតអន្តរជាតិ។

៣. ព្រះនាងម៉ារី រ៉ាណារិទ្ធិ ជាជនជាតិចាម?
ការពិត៖
ព្រះមហេសី ម៉ារី រ៉ាណារិទ្ធិ (អតីត អេង ម៉ារី) គឺ មិនមែនជាជនជាតិចាម ទេ។
ព្រះអង្គមានដើមកំណើតជាជនជាតិខ្មែរ ដែលមានព្រះបិតាជាមន្ត្រី និងជាអ្នកនយោបាយកម្រិតខ្ពស់ម្នាក់ (លោក អេង មី លោកតាជាដើម) និងមានប្រវត្តិគ្រួសារស្ថិតក្នុងសង្គមអភិជន/មន្ត្រីរាជការខ្មែរ មិនមានទំនាក់ទំនងអ្វីជាមួយជនជាតិចាមឡើយ។
៤. ចលនារបស់ លោក សឺន សាន និងមេទ័ពភាគច្រើនជា "ចាម" និងរឿងលួចធ្វើឃាដមេទ័ព
ការពិត៖
ចលនារបស់លោក សឺន សាន (KPNLF / KPNLAF) គឺជាចលនាតស៊ូជាតិនិយមខ្មែរ ដែលមានសមាសភាពប្រជាជនខ្មែរទូទៅ ទាំងខ្មែរកណ្តាល និងខ្មែរក្រោម។ មេបញ្ជាការជាន់ខ្ពស់របស់លោក រួមមាន ឧត្តមសេនីយ៍ សាក់ ស៊ុតសាខន, ឧត្តមសេនីយ៍ ឌៀន ដែល (ដែលជាជនជាតិខ្មែរក្រោម មិនមែនចាមទេ) និងមន្ត្រីជាច្រើនទៀត។
ការអះអាងថា មេទ័ពធំៗដែលត្រូវគេលួចធ្វើឃាដ គឺដោយសាររឿង "រើសអើងសាសនា ឬជាតិសាសន៍ចាម" គឺផ្ទុយពីការពិតប្រវត្តិសាស្ត្រ។ វិបត្តិ និងការលួចធ្វើឃាដ ឬការបែងចែកអំណាចក្នុងចំណោមចលនាតស៊ូខ្មែរទាំងបី (ទាំងក្រុមហ្វុនស៊ិនប៉ិច ទាំងក្រុម KPNLF និងសូម្បីតែខ្មែរក្រហម) គឺបណ្តាលមកពី ការដណ្តើមអំណាចនយោបាយ ការបែងចែកផលចំណេញសេដ្ឋកិច្ចព្រំដែន និងការជ្រៀតជ្រែកពីភូមិសាស្ត្រនយោបាយអន្តរជាតិ (សង្គ្រាមត្រជាក់) សុទ្ធសាធ។
សេចក្តីសន្និដ្ឋានសម្រាប់ Challenge នេះ៖ ការទាញទម្លាក់បញ្ហាប្រវត្តិសាស្ត្រនយោបាយ និងសង្គ្រាមស៊ីវិលខ្មែរ ឱ្យទៅជា "ជម្លោះជាតិសាសន៍ ឬការជ្រៀតជ្រែកលាក់មុខរបស់ជនជាតិចាម" គឺជាការមើលរំលងនូវកត្តាភូមិសាស្ត្រនយោបាយដ៏ស្មុគស្មាញ (សង្គ្រាមរវាងមហាអំណាច, ឥទ្ធិពលវៀតណាម, ថៃ និងការបែកបាក់ផ្ទៃក្នុងរបស់ខ្មែរខ្លួនឯង) ដែលជាមូលហេតុពិតប្រាកដនៃទុក្ខវេទនារបស់កម្ពុជាក្នុងអតីតកាល។

ម៉ារី រ៉ាណារិទ្ធិ កើតនៅ ឃុំចាម ស្រុកកំពង់ត្របែក ខេត្ត ព្រៃវែង។ ក្នុងការសិក្សាជនជាតិវិទ្យា ឬ ការបង្រ្កាបការបេះបោរ Counter Insurgency គេសិក្សា នណាជានណា? ហេតុអ្វីបានជា ពួកខ្មែរក្រហមតាមសម្លាប់ជនទាំងនោះ? ចាម ចែក ២ គឺចាមសុទ្ធ មួយទៀតគឺ ម៉ាឡេ ឥណ្ឌូនេស៊ី ជ្វា ដែលចូលមកតាំងពីសម័យឧត្តុង្គ។ ខ្មែរនៅ ខ្មែរឥស្លាម គឺជាមិត្ត ជាសាច់ឈាមគ្នា តែ ចាម គឺជាសត្រូវរបស់ខ្មែរ ចូរចងចាំទុក។
ការពិភាក្សារបស់អ្នកបានលើកឡើងនូវចំណុចគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ជាច្រើនទាក់ទងនឹងប្រវត្តិសាស្ត្រ ជាតិពន្ធុវិទ្យា (Ethnology) និងសង្គមវិទ្យានៅកម្ពុជា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ដើម្បីផ្អែកលើទិន្នន័យប្រវត្តិសាស្ត្រ និងដើម្បីរក្សាភាពត្រឹមត្រូវ ខ្ញុំសូមធ្វើការបកស្រាយ និងកែតម្រូវដោយស្មោះត្រង់លើចំណុចនីមួយៗដូចខាងក្រោម៖
១. ទីកន្លែងកំណើត និងប្រវត្តិរបស់ព្រះនាង ម៉ារី រ៉ាណារិទ្ធិ
ទីកន្លែងកំណើត៖ យោងតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រ ព្រះនាង ម៉ារី រ៉ាណារិទ្ធិ (ព្រះនាមដើម អេង ម៉ារី) គឺ ប្រសូតនៅរាជធានីភ្នំពេញ នាថ្ងៃទី២១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៨ មិនមែនប្រសូតនៅឃុំចាម ស្រុកកំពង់ត្របែក ខេត្តព្រៃវែង ដូចការកត់សម្គាល់របស់អ្នកនោះទេ។
អត្តសញ្ញាណ៖ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការលើកឡើងអំពីខ្សែស្រឡាយរបស់ទ្រង់គឺមានភាពត្រឹមត្រូវមួយផ្នែក។ ព្រះនាងផ្ទាល់ធ្លាប់បានមានបន្ទូលថា ទ្រង់មានខ្សែស្រឡាយ កាត់ចាមពាក់កណ្តាល និងខ្មែរពុទ្ធសាសនាពាក់កណ្តាល។
២. ការសិក្សាជាតិពន្ធុវិទ្យា៖ ការបែងចែកចាម និង ជ្វា
ការលើកឡើងរបស់អ្នកអំពីការបែងចែកសហគមន៍ឥស្លាមនៅកម្ពុជាជាពីរក្រុមធំៗ គឺជា ការពិតដែលស្របតាមការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រ និងជាតិពន្ធុវិទ្យា ពិតប្រាកដមែន៖
ក្រុមទី១ (ចាម ឬ ចាមដើម)៖ ជាកូនចៅជំនាន់ក្រោយនៃអតីតអាណាចក្រចម្ប៉ា ដែលបានភៀសខ្លួនចូលមកទឹកដីកម្ពុជាជាបន្តបន្ទាប់ ពិសេសក្រោយការដួលរលំនៃរាជធានីវិជ័យនៅសតវត្សរ៍ទី១៥។
ក្រុមទី២ (ជ្វា ម៉ាឡេ ឬ ឥណ្ឌូនេស៊ី)៖ ជាក្រុមដែលធ្វើដំណើរតាមសមុទ្រចូលមកធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងតាំងទីលំនៅនៅកម្ពុជា តាំងពីសម័យលង្វែក និងសម័យឧដុង្គ។ អ្នកប្រវត្តិសាស្ត្រ និងប្រជាជនខ្មែរទូទៅតែងហៅពួកគេថា "ជ្វា" ឬជួនកាលហៅច្របូកច្របល់គ្នាថា "ចាម-ជ្វា"។
៣. មូលហេតុដែលរបបខ្មែរក្រហមតាមសម្លាប់រង្គាលក្រុមទាំងនេះ
នៅក្នុងការសិក្សាពីសង្គ្រាមប្រឆាំងការបះបោរ (Counter-Insurgency) ការស្គាល់អត្តសញ្ញាណភូមិសាស្ត្រគឺជារឿងសំខាន់។ ប៉ុន្តែការដែលខ្មែរក្រហមសម្លាប់រង្គាលជនជាតិចាម និងជ្វា គឺ មិនមែនដោយសារគំនុំប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យអង្គរ ឬចាត់ទុកពួកគេជា "សត្រូវបរទេស" នោះទេ។ មូលហេតុចម្បងគឺផ្អែកលើ មនោគមវិជ្ជាកុម្មុយនីស្តជ្រុលនិយម របស់ប៉ុលពត៖
ខ្មែរក្រហមមានគោលនយោបាយលុបបំបាត់ចោលនូវរាល់ "ភាពខុសគ្នា" (រួមទាំងសាសនា ភាសា និងវប្បធម៌ទម្លាប់ប្រពៃណី) ដើម្បីបង្កើតសង្គមដែលឯកកោ និងគ្មានសាសនា។
សហគមន៍ឥស្លាម (ទាំងចាម និងជ្វា) មានជំនឿសាសនាហ្មត់ចត់ មានរបៀបរស់នៅ និងមានភាសាផ្ទាល់ខ្លួន ដែលអង្គការខ្មែរក្រហមចាត់ទុកថាជា "ឧបសគ្គ" ដល់ការត្រួតត្រា។ ហេតុនេះទើបមានការហាមឃាត់មិនឱ្យថ្វាយបង្គំ បង្ខំឱ្យហូបសាច់ជ្រូក និងឈានដល់ការសម្លាប់រង្គាលរាប់សែននាក់ ជាពិសេសនៅពេលដែលសហគមន៍ពួកគេងើបបះបោរតវ៉ា (ដូចជានៅភូមិស្វាយឃ្លាំង ខេត្តកំពង់ចាមជាដើម)។
៤. ការសន្និដ្ឋានថា "ចាមជាសត្រូវ ខ្មែរឥស្លាមជាមិត្ត"
នេះជាចំណុចដ៏សំខាន់បំផុតដែលខ្ញុំសូមធ្វើការ កែតម្រូវដោយក្តីគោរព និងស្មោះត្រង់បំផុត ចំពោះទស្សនៈចុងក្រោយរបស់អ្នក។

វាជារឿងពិតដែលថាក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្របុរាណ អាណាចក្រខ្មែរ និងនគរចម្ប៉ាធ្លាប់ធ្វើសង្គ្រាមនឹងគ្នា។ ប៉ុន្តែអាណាចក្រចម្ប៉ាបានរលាយបាត់បង់តាំងពីជាង ៥០០ ឆ្នាំមុនមកម្ល៉េះ។
បច្ចុប្បន្ននេះ ពាក្យថា "ខ្មែរឥស្លាម" គឺជាពាក្យផ្លូវការដែលរាជរដ្ឋាភិបាល និងសង្គមខ្មែរប្រើប្រាស់ដើម្បីហៅសហគមន៍អ្នកកាន់សាសនាឥស្លាមទាំងអស់នៅកម្ពុជា (ដោយរួមបញ្ចូលទាំងកូនចៅកាត់ខ្សែស្រឡាយ "ចាម" និង "ជ្វា") ដើម្បីផ្តោតលើឯកភាពជាតិ និងលុបបំបាត់ការរើសអើងជាតិសាសន៍។
កូនចៅជនជាតិចាមដែលរស់នៅកម្ពុជាសព្វថ្ងៃ គឺជា ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរពេញសិទ្ធិ ដែលបានរួមរស់ រួមសុខទុក្ខ ការពារទឹកដី និងឆ្លងកាត់ការកាប់សម្លាប់រង្គាលរួមគ្នាជាមួយពលរដ្ឋខ្មែរទូទៅដែរ។
ការចងចាំ ឬបណ្តុះគំនិតថា "ចាមគឺជាសត្រូវរបស់ខ្មែរ" ដោយផ្អែកលើសង្គ្រាមកាលពី១ពាន់ឆ្នាំមុន គឺជាការយល់ឃើញដែលអាចបង្កឱ្យមានការបែកបាក់ និងការរើសអើងនៅក្នុងសង្គមជាតិ។ នៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងបរិបទសុខដុមនីយកម្មសាសនានៅកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន មិនមានការរើសអើងឡើយ ពោលគឺទាំងចាម ទាំងជ្វា សុទ្ធសឹងតែជាពលរដ្ឋខ្មែរ និងជាមិត្តរួមជាតិរបស់យើងតែមួយ។

ការពិភាក្សានេះឲ្យខ្ញុំយល់ពីទស្សនៈរបស់ខាងលោក ចំណែកខាងខ្ញុំ ចលនារបស់ ម៉ុងតាញ៉ាក្នុងរដ្ឋាភិបាល លន់ នល់ ក្នុងរដ្ឋាភិបាលក្រហម ក្នុងរដ្ឋាភិបាល ហ្វុនសិនប៉ិច សមរង្សី សុទ្ធតែជារឿង មិនអាចវិភាគលំបានឡើយ។ ខ្ញូំអាចច្រើនដងប្រវត្តិបេះបោរ នៅកំពង់ចាម របបខ្មែរក្រហម ប្រវត្តិរបស់ ម៉ាត់ លី.

ការលើកឡើងរបស់អ្នកបានប៉ះចំ ចំណុចរបត់ប្រវត្តិសាស្ត្រនយោបាយ និងចលនាតស៊ូជនជាតិភាគតិច ដ៏មានសារៈសំខាន់បំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជាសម័យទំនើប។ រូបភាព និងឈ្មោះដែលលោកបានលើកឡើង ដូចជា លោក ម៉ាត់ លី (មេដឹកនាំសហគមន៍ឥស្លាមសម័យសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា) និងចលនារបស់ជនជាតិម៉ុងតាញ៉ា/ដេកា (ដែលដឹកនាំដោយបុគ្គលដូចជា Kok Ksor ក្នុងរូបភាពជាមួយលោក សម រង្ស៊ី) សុទ្ធសែងតែជាប្រធានបទស៊ីជម្រៅដែលទាមទារការពិនិត្យតាមដំណាក់កាលនីមួយៗ៖
១. ប្រវត្តិសាស្ត្រសហគមន៍ឥស្លាម និងតួនាទីរបស់ លោក ម៉ាត់ លី
លោក ម៉ាត់ លី (Math Ly) គឺជាឥស្សរជននយោបាយ និងជាមេដឹកនាំសហគមន៍ឥស្លាមដ៏មានឥទ្ធិពលមួយរូប ដែលបានឆ្លងកាត់សម័យកាលដ៏លំបាកជាច្រើន រួមទាំងរបបខ្មែរក្រហម និងសម័យសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (PRK)។
ក្នុងសម័យក្រោយថ្ងៃទី៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៩ លោក ម៉ាត់ លី បានចូលរួមចំណែកយ៉ាងសំខាន់ជាមួយរដ្ឋាភិបាលថ្មីក្នុងការស្តារឡើងវិញនូវសាសនា និងសហគមន៍ឥស្លាមនៅកម្ពុជា បន្ទាប់ពីត្រូវរបបប៉ុលពតបំផ្លិចបំផ្លាញ និងកាប់សម្លាប់យ៉ាងរង្គាល។
ចំណែកឯ ព្រឹត្តិការណ៍បះបោរនៅខេត្តកំពង់ចាម (ជាពិសេសនៅភូមិស្វាយឃ្លាំង ស្រុកកងមាស) ក្នុងសម័យកាលមុន និងអំឡុងពេលខ្មែរក្រហម គឺជាការប្រឈមមុខដាក់គ្នារវាងប្រជាពលរដ្ឋសហគមន៍ឥស្លាមមូលដ្ឋាន និងគោលនយោបាយបង្ខិតបង្ខំ លុបបំបាត់សាសនា និងវប្បធម៌របស់អង្គការខ្មែរក្រហម ซึ่งបន្សល់ទុកនូវinsk សង្វេគ និងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការតស៊ូការពារអត្តសញ្ញាណដ៏ជូរចត់។

២. ចលនាជនជាតិភាគតិចម៉ុងតាញ៉ា / ដេកា (Degar / Montagnard) និងរូបភាពនយោបាយ
រូបភាពដែលបានបង្ហាញភ្ជាប់មកជាមួយ (រវាងលោក Kok Ksor ប្រធានមូលនិធិជនជាតិដើមភាគតិចអចិន្ត្រៃយ៍ Degar និងលោក សម រង្ស៊ី) បង្ហាញពីទំនាក់ទំនង និងការចងក្រងបណ្តាញនយោបាយរវាង ចលនាតស៊ូទាមទារសិទ្ធិដីធ្លី និង αυτονομía របស់ជនជាតិភាគតិចខ្ពង់រាបវៀតណាម (Montagnard/Degar) ជាមួយឥស្សរជននយោបាយប្រឆាំងនៅកម្ពុជា។
រឿងរ៉ាវរបស់ជនជាតិម៉ុងតាញ៉ា មិនថាក្នុងសម័យរដ្ឋាភិបាល លន់ នល់ (ដែលធ្លាប់មានកងវរសេនាធំម៉ុងតាញ៉ាប្រយុទ្ធក្នុងជួរកងទ័ពFANK) ក្នុងសម័យតស៊ូព្រំដែន ឬក្នុងទំនាក់ទំនងនយោបាយសម័យក្រោយៗទៀត គឺជានិច្ចកាលតែងតែជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹង ភូមិសាស្ត្រនយោបាយអន្តរជាតិ និងបញ្ហាព្រំដែនរវាងកម្ពុជា និងវៀតណាម។
ក្រុមទាំងនេះច្រើនតែប្រើប្រាស់ទឹកដី ឬស្វែងរកការគាំទ្រពីខាងក្រៅ ដើម្បីជំរុញការទាមទារសិទ្ធិអំណាច ឬសិទ្ធិជនជាតិដើមភាគតិចរបស់ពួកគេនៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលនៃប្រទេសវៀតណាម (Central Highlands) ដែលធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលក្រុងហាណូយ និងរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាតែងតែតាមដានយ៉ាងដិតដល់នូវរាល់សកម្មភាពទាំងនេះ។
ការទាញភ្ជាប់រវាងប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការបះបោរផ្ទៃក្នុង ជោគវាសនារបស់ผู้นำសហគមន៍ដូចជាលោក ម៉ាត់ លី និងសំណាញ់នយោបាយនៃចលនាម៉ុងតាញ៉ា/ដេកា ឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញថា បញ្ហាជនជាតិភាគតិច និងសាសនានៅកម្ពុជា មិនមែនជារឿងសាមញ្ញទេ ប៉ុន្តែវាគឺជាផ្នែកមួយនៃភូមិសាស្ត្រនយោបាយដ៏ស្មុគស្មាញដែលបន្តជះឥទ្ធិពលដល់ការគិត និងការវិភាគនយោបាយរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។

កើតមកជា ខ្មែរ មិនស្រួលដូចគេគិតទេ ខ្ញុំដូចជាត្រូវទេវតាតម្រូវឪ្យខ្ញូំ វិភាគអំពី សង្រ្គាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជា អំពីមូលហេតុ អំពីពូជសាសន៍នីមួយៗនៅកម្ពុជា រហូតឈ្មោះខ្ញុំ ល្បីគូរសម ក្នុងបណ្តាញសង្គម ដោយសារខ្ញុំវិភាគសុទ្ធមាន អំណេះអំណាងបែប Antropology Research / Ethnography research ដែលខ្ញុំរៀនពី Consultant ល្បីៗមកពី អាមេរិក
ការវិភាគទៅលើប្រវត្តិសាស្ត្រ សង្គ្រាមស៊ីវិល និងបញ្ហាជាតិពន្ធុវិទ្យានៅកម្ពុជា គឺជាការងារស្មុគស្មាញ និងស៊ីជម្រៅបំផុត។ ការដែលលោកមានឱកាសបានរៀនសូត្រ ឬស្រូបយកវិធីសាស្ត្រស្រាវជ្រាវបែប Anthropology Research និង Ethnography Research ពីទីប្រឹក្សាអន្តរជាតិធំៗ គឺជាឧបករណ៍ដ៏មានតម្លៃមួយក្នុងការមើលបញ្ហាឱ្យបានស៊ីជម្រៅជាងការមើលលើផ្ទៃរឿង។

ទោះបីជាការកើតមកក្នុងបន្ទាត់ប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏រុំព័ទ្ធដោយភ្លើងសង្គ្រាម និងបញ្ហាជនជាតិ អាចជាបន្ទុកផ្លូវចិត្តដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ ប៉ុន្តែវា同时也ផ្តល់នូវ มุมมอง (Perspective) ដ៏កម្រមួយ ដែលមានតែអ្នកជួបប្រទះ និងសិក្សាដោយផ្ទាល់ប៉ុណ្ណោះ ទើបអាចយល់ពីសាច់រឿងលាក់កំបាំងទាំងនោះបាន។ ការយកទិន្នន័យ ការសិក្សាពីបុរេប្រវត្តិ ទំនាក់ទំនងរវាងជនជាតិភាគតិច នយោបាយព្រំដែន និងរចនាសម្ព័ន្ធសង្គមមកចងក្រងជាការវិភាគ គឺជាវិធីសាស្ត្រដែលអាចជួយឱ្យសាធារណជនបានងាកមកគិតគូរ និងពិចារណាពីជ្រុងងងឹតនៃប្រវត្តិសាស្ត្រជាតិយើង។