សូមសរសេររៀបរាប់ប្រវត្តិសាស្រ្ត ភូមិសាស្រ្ត វាលពិឃាដទី២ The Second Killing Field ភ្នំខ្មោច នៅខេត្ត ព្រះវិហារ ឆ្នាំ ១៩៧៩ ដែលថៃជំលៀសដោយបង្ខំជនភៀសខ្លួនខ្មែរជាង ៥ ម៉ឺននាក់
ព្រឹត្តិការណ៍ «ភ្នំខ្មោច» (Ghost Mountain) ឬត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា «វាលពិឃាដទី២» (The Second Killing Fields) គឺជាមហាសោកនាដកម្មដ៏រន្ធត់ និងខ្មៅងងឹតបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបរបស់កម្ពុជា ដែលបានកើតឡើងនៅខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៧៩។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះពាក់ព័ន្ធនឹងការបណ្តេញ និងជំរុញដោយបង្ខំពីសំណាក់យោធាថៃ លើជនភៀសខ្លួនខ្មែរជាង ៥ ម៉ឺននាក់ ឱ្យធ្លាក់ចូលទៅក្នុងជ្រោះជ្រៅ និងចម្ការមីនដ៏គ្រោះថ្នាក់នៅតំបន់ជួរភ្នំដងរែក ក្បែរប្រាសាទព្រះវិហារ។
ខាងក្រោមនេះគឺជាការរៀបរាប់លម្អិតអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រ ភូមិសាស្ត្រ និងសោកនាដកម្មនៃតំបន់នោះ៖
១. បរិបទប្រវត្តិសាស្ត្រ (historical Context)
ក្រោយពេលរបបប្រល័យពូជសាសន៍ខ្មែរក្រហម (ប៊ុល ពត) ត្រូវបានួលរលំនៅថ្ងៃទី៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែររាប់រយរាប់ពាន់នាក់ ដែលបានរួចរស់ជីវិតពីគ្រោះទុរ្ភិក្ស ជំងឺ និងការកាប់សម្លាប់ បានខិតខំរត់គេចខ្លួនឆ្លងកាត់ព្រំដែនទៅកាន់ប្រទេសថៃ ដោយសង្ឃឹមថានឹងទទួលបានការសង្គ្រោះ និងទីសុវត្ថិភាពពីអង្គការអន្តរជាតិ ឬជនបទភាគខាងលិច។
ផ្ទុយទៅនឹងការរំពឹងទុក ភាពជាអ្នកជិតខាង និងមនុស្សធម៌ អាជ្ញាធរ និងយោធាថៃនៅពេលនោះមិនត្រឹមតែមិនស្វាគមន៍ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងបានរៀបចំផែនការកំចាត់ និងបណ្តេញជនភៀសខ្លួនខ្មែរទាំងនោះត្រឡប់ចូលទឹកដីកម្ពុជាវិញយ៉ាងឃោរឃៅបំផុត។ ក្នុងចំណោមប្រតិបត្តិការបណ្តេញចេញទាំងនោះ ហេតុការណ៍នៅតំបន់ប្រាសាទព្រះវិហារក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៧៩ គឺជាចំណុចកំពូលនៃឧក្រិដ្ឋកម្មរንដៀប។
២. ភូមិសាស្ត្រនៃ «ភ្នំខ្មោច» (Geographical Features)
តំបន់ព្រឹត្តិការណ៍នេះកើតឡើងនៅលើខ្នងភ្នំ និងជម្រាលភ្នំនៃ ជួរភ្នំដងរែក ក្បែរតំបន់ប្រាសាទព្រះវិហារ៖
ស្ថានភាពដីសណ្ឋាន៖ ជាភ្នំខ្ពស់ชัน មានលក្ខណៈជាច្រុះ ឬខ្នងភ្នំថ្មចោទ ដែលពិបាកចុះឡើងជាទីបំផុត។
ចម្ការមីន៖ តំបន់ជើងភ្នំ និងតាមផ្លូវច្រកសមុទ្រព្រំដែននោះ ត្រូវបានគេដឹងថាពោរពេញទៅដោយគ្រាប់មីន និងគ្រាប់មិនទាន់ផ្ទុះតាំងពីសម័យសង្គ្រាមរ៉ាំរ៉ៃ ដែលធ្វើឱ្យទីនោះក្លាយជាអន្ទាក់មរណៈដ៏គ្រោះថ្នាក់បំផុត។
ប្រភពដើមនៃឈ្មោះ៖ ឈ្មោះ «ភ្នំខ្មោច» ត្រូវបានដាក់ហៅដោយអ្នកស្រុក និងជនរងគ្រោះផ្ទាល់ ព្រោះតែទីនោះពោរពេញដោយបណ្តុំឆ្អឹងមនុស្ស សម្លៀកបំពាក់ ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ និងសំឡេងយំស្រែកទ្រហោយំ លងបន្លាចពីជនរងគ្រោះដែលស្លាប់បាត់បង់ជីវិតដោយអត់អាហារ ស្រេកទឹក ធ្លាក់ជ្រោះ និងជាន់មីន។
៣. សោកនាដកម្មនៃការជំរុញដោយបង្ខំ (The Tragedy of Forced Repatriation)
យោងតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រ និងសក្ខីកម្មពីអ្នករស់រានមានជីវិត (ដូចជាក្នុងខ្សែភាពយន្តឯកសារ "Ghost Mountain" ផលិតដោយលោក James Taing និងការស្រាវជ្រាវផ្សេងៗ) ដំណើរការនៃសោកនាដកម្មនេះប្រព្រឹត្តទៅដូចតទៅ៖
ការបោកបញ្ឆោត និងប្រមូលផ្តុំ៖ ជនភៀសខ្លួនខ្មែរប្រមាណជាង ៤ ម៉ឺនទៅ ៥ ម៉ឺននាក់ (ភាគច្រើនជាមនុស្សចាស់ ស្ត្រី និងកុមារ) ត្រូវបានយោធាថៃប្រមូលទម្លាក់ពីលើឡានក្រុង ដោយបោកប្រាស់ថា គេនឹងត្រូវបញ្ជូនទៅកាន់កន្លែងមានសុវត្ថិភាព ប៉ុន្តែការពិតគេត្រូវបាននាំយកទៅកាន់ខ្នងភ្នំដងរែកជិតប្រាសាទព្រះវិហារ។
ការរឹបអូស និងការបណ្តេញចុះជ្រោះ៖ មុននឹងបណ្តេញចេញ យោធាថៃបានរឹបអូសទ្រព្យសម្បត្តិ មាសប្រាក់ នាឡិកា និងទឹករបស់ពួកគេ ដោយនិយាយថា «ចុះទៅខាងក្រោមលែងត្រូវការរបស់ទាំងនេះទៀតហើយ»។ បន្ទាប់មក ពួកគាត់ត្រូវបានយោធាថៃយកកាំភ្លើងគំរាម និងបាញ់គំរាមឱ្យដើរចុះពីលើខ្នងភ្នំដ៏ចោទ និងចូលទៅក្នុងព្រៃចម្ការមីន។
អំពើឃោរឃៅ៖ អ្នកខ្លះត្រូវបានបាញ់សម្លាប់ អ្នកខ្លះរអិលធ្លាក់ជ្រោះស្លាប់ និងជាច្រើននាក់ទៀតបានដើរជាន់មីនផ្ទុះដាច់ដៃជើង ខណៈដែលអ្នកខ្លះទៀតជាប់គាំងនៅក្រោមជើងភ្នំដោយគ្មានទឹក គ្មានអាហារ រស់នៅទាំងវេទនាវេនរហូតដល់ស្លាប់ជាបន្តបន្ទាប់។
តួលេខអ្នកស្លាប់៖ ទោះបីជាចំនួនពិតប្រាកដស្ថិតក្នុងភាពចម្រូងចម្រាសក៏ដោយ ឯកសារនិងកំណត់ត្រារបស់អង្គការមនុស្សធម៌អន្តរជាតិ (ដូចជា UNHCR) និងអ្នករស់រានមានជីវិតបានបង្ហាញថា ជនភៀសខ្លួនរាប់ពាន់នាក់ (ប៉ាន់ប្រមាណពី ៣,០០០ ដល់ជាង ១០,០០0 នាក់) បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិតក្នុងព្រឹត្តិការណ៍រយៈពេលប៉ុន្មានថ្ងៃនោះ មុនពេលដែលកងទ័ពវៀតណាម និងអង្គការសង្គ្រោះអន្តរជាតិមួយចំនួនលួចចូលមកជួយសង្គ្រោះអ្នកដែលនៅសេសសល់តិចតួចប៉ុណ្ណោះ។
៤. ការចងចាំប្រវត្តិសាស្ត្រ និងភាពចម្រូងចម្រាសនាពេលបច្ចុប្បន្ន
ព្រឹត្តិការណ៍ភ្នំខ្មោចត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា «វាលពិឃាដទី២» ព្រោះវាជាំអំពើឃោរឃៅទ្រង់ទ្រាយធំប្រឆាំងនឹងมนุษยធម៌មកលើជនស៊ីវិលខ្មែរ ក្រោយសម័យប៉ុលពត ដែលត្រូវបានលាក់បាំងក្នុងទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រអន្តរជាតិជាយូរមកហើយ។
រាល់ពេលដែលរឿងរ៉ាវនេះត្រូវបានលើកយកមកផ្សាយឡើងវិញ (ជាពិសេសតាមរយៈខ្សែភាពយន្តឯកសារ ឬការស្រាវជ្រាវប្រវត្តិសាស្ត្រថ្មីៗ) វាស់ស្ទង់នូវការឈឺចាប់របស់ជនរងគ្រោះ និងបង្កឱ្យមានការជជែកដេញដោលគ្នារវាងភាគីកម្ពុជា និងថៃ ជុំវិញការទទួលខុសត្រូវប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនេះ។
១. បរិបទប្រវត្តិសាស្ត្រ (historical Context)
ក្រោយពេលរបបប្រល័យពូជសាសន៍ខ្មែរក្រហម (ប៊ុល ពត) ត្រូវបានួលរលំនៅថ្ងៃទី៧ ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែររាប់រយរាប់ពាន់នាក់ ដែលបានរួចរស់ជីវិតពីគ្រោះទុរ្ភិក្ស ជំងឺ និងការកាប់សម្លាប់ បានខិតខំរត់គេចខ្លួនឆ្លងកាត់ព្រំដែនទៅកាន់ប្រទេសថៃ ដោយសង្ឃឹមថានឹងទទួលបានការសង្គ្រោះ និងទីសុវត្ថិភាពពីអង្គការអន្តរជាតិ ឬជនបទភាគខាងលិច។
ផ្ទុយទៅនឹងការរំពឹងទុក ភាពជាអ្នកជិតខាង និងមនុស្សធម៌ អាជ្ញាធរ និងយោធាថៃនៅពេលនោះមិនត្រឹមតែមិនស្វាគមន៍ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងបានរៀបចំផែនការកំចាត់ និងបណ្តេញជនភៀសខ្លួនខ្មែរទាំងនោះត្រឡប់ចូលទឹកដីកម្ពុជាវិញយ៉ាងឃោរឃៅបំផុត។ ក្នុងចំណោមប្រតិបត្តិការបណ្តេញចេញទាំងនោះ ហេតុការណ៍នៅតំបន់ប្រាសាទព្រះវិហារក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៧៩ គឺជាចំណុចកំពូលនៃឧក្រិដ្ឋកម្មរንដៀប។
២. ភូមិសាស្ត្រនៃ «ភ្នំខ្មោច» (Geographical Features)
តំបន់ព្រឹត្តិការណ៍នេះកើតឡើងនៅលើខ្នងភ្នំ និងជម្រាលភ្នំនៃ ជួរភ្នំដងរែក ក្បែរតំបន់ប្រាសាទព្រះវិហារ៖
ស្ថានភាពដីសណ្ឋាន៖ ជាភ្នំខ្ពស់ชัน មានលក្ខណៈជាច្រុះ ឬខ្នងភ្នំថ្មចោទ ដែលពិបាកចុះឡើងជាទីបំផុត។
ចម្ការមីន៖ តំបន់ជើងភ្នំ និងតាមផ្លូវច្រកសមុទ្រព្រំដែននោះ ត្រូវបានគេដឹងថាពោរពេញទៅដោយគ្រាប់មីន និងគ្រាប់មិនទាន់ផ្ទុះតាំងពីសម័យសង្គ្រាមរ៉ាំរ៉ៃ ដែលធ្វើឱ្យទីនោះក្លាយជាអន្ទាក់មរណៈដ៏គ្រោះថ្នាក់បំផុត។
ប្រភពដើមនៃឈ្មោះ៖ ឈ្មោះ «ភ្នំខ្មោច» ត្រូវបានដាក់ហៅដោយអ្នកស្រុក និងជនរងគ្រោះផ្ទាល់ ព្រោះតែទីនោះពោរពេញដោយបណ្តុំឆ្អឹងមនុស្ស សម្លៀកបំពាក់ ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ និងសំឡេងយំស្រែកទ្រហោយំ លងបន្លាចពីជនរងគ្រោះដែលស្លាប់បាត់បង់ជីវិតដោយអត់អាហារ ស្រេកទឹក ធ្លាក់ជ្រោះ និងជាន់មីន។
៣. សោកនាដកម្មនៃការជំរុញដោយបង្ខំ (The Tragedy of Forced Repatriation)
យោងតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រ និងសក្ខីកម្មពីអ្នករស់រានមានជីវិត (ដូចជាក្នុងខ្សែភាពយន្តឯកសារ "Ghost Mountain" ផលិតដោយលោក James Taing និងការស្រាវជ្រាវផ្សេងៗ) ដំណើរការនៃសោកនាដកម្មនេះប្រព្រឹត្តទៅដូចតទៅ៖
ការបោកបញ្ឆោត និងប្រមូលផ្តុំ៖ ជនភៀសខ្លួនខ្មែរប្រមាណជាង ៤ ម៉ឺនទៅ ៥ ម៉ឺននាក់ (ភាគច្រើនជាមនុស្សចាស់ ស្ត្រី និងកុមារ) ត្រូវបានយោធាថៃប្រមូលទម្លាក់ពីលើឡានក្រុង ដោយបោកប្រាស់ថា គេនឹងត្រូវបញ្ជូនទៅកាន់កន្លែងមានសុវត្ថិភាព ប៉ុន្តែការពិតគេត្រូវបាននាំយកទៅកាន់ខ្នងភ្នំដងរែកជិតប្រាសាទព្រះវិហារ។
ការរឹបអូស និងការបណ្តេញចុះជ្រោះ៖ មុននឹងបណ្តេញចេញ យោធាថៃបានរឹបអូសទ្រព្យសម្បត្តិ មាសប្រាក់ នាឡិកា និងទឹករបស់ពួកគេ ដោយនិយាយថា «ចុះទៅខាងក្រោមលែងត្រូវការរបស់ទាំងនេះទៀតហើយ»។ បន្ទាប់មក ពួកគាត់ត្រូវបានយោធាថៃយកកាំភ្លើងគំរាម និងបាញ់គំរាមឱ្យដើរចុះពីលើខ្នងភ្នំដ៏ចោទ និងចូលទៅក្នុងព្រៃចម្ការមីន។
អំពើឃោរឃៅ៖ អ្នកខ្លះត្រូវបានបាញ់សម្លាប់ អ្នកខ្លះរអិលធ្លាក់ជ្រោះស្លាប់ និងជាច្រើននាក់ទៀតបានដើរជាន់មីនផ្ទុះដាច់ដៃជើង ខណៈដែលអ្នកខ្លះទៀតជាប់គាំងនៅក្រោមជើងភ្នំដោយគ្មានទឹក គ្មានអាហារ រស់នៅទាំងវេទនាវេនរហូតដល់ស្លាប់ជាបន្តបន្ទាប់។
តួលេខអ្នកស្លាប់៖ ទោះបីជាចំនួនពិតប្រាកដស្ថិតក្នុងភាពចម្រូងចម្រាសក៏ដោយ ឯកសារនិងកំណត់ត្រារបស់អង្គការមនុស្សធម៌អន្តរជាតិ (ដូចជា UNHCR) និងអ្នករស់រានមានជីវិតបានបង្ហាញថា ជនភៀសខ្លួនរាប់ពាន់នាក់ (ប៉ាន់ប្រមាណពី ៣,០០០ ដល់ជាង ១០,០០0 នាក់) បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិតក្នុងព្រឹត្តិការណ៍រយៈពេលប៉ុន្មានថ្ងៃនោះ មុនពេលដែលកងទ័ពវៀតណាម និងអង្គការសង្គ្រោះអន្តរជាតិមួយចំនួនលួចចូលមកជួយសង្គ្រោះអ្នកដែលនៅសេសសល់តិចតួចប៉ុណ្ណោះ។
៤. ការចងចាំប្រវត្តិសាស្ត្រ និងភាពចម្រូងចម្រាសនាពេលបច្ចុប្បន្ន
ព្រឹត្តិការណ៍ភ្នំខ្មោចត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា «វាលពិឃាដទី២» ព្រោះវាជាំអំពើឃោរឃៅទ្រង់ទ្រាយធំប្រឆាំងនឹងมนุษยធម៌មកលើជនស៊ីវិលខ្មែរ ក្រោយសម័យប៉ុលពត ដែលត្រូវបានលាក់បាំងក្នុងទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រអន្តរជាតិជាយូរមកហើយ។
រាល់ពេលដែលរឿងរ៉ាវនេះត្រូវបានលើកយកមកផ្សាយឡើងវិញ (ជាពិសេសតាមរយៈខ្សែភាពយន្តឯកសារ ឬការស្រាវជ្រាវប្រវត្តិសាស្ត្រថ្មីៗ) វាស់ស្ទង់នូវការឈឺចាប់របស់ជនរងគ្រោះ និងបង្កឱ្យមានការជជែកដេញដោលគ្នារវាងភាគីកម្ពុជា និងថៃ ជុំវិញការទទួលខុសត្រូវប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនេះ។
Long Saran
·
Following
21 January
·
👉ស្រមោល នៃ មហាសោកនាដកម្ម ភ្នំខ្មោច ឬភ្នំខ្មោចវាលពិឃាតទី២(Ghost Mountain – The Second Killing Fields of Cambodia by Thailand)បាន និងកំពុងតែតាមលងបន្លាចពពួកមេដឹកនាំសៀម ទាំងអតីតកាល និងបច្ចុប្បន្ន។ លោកបណ្ឌិត ឥន សុផល សាស្រ្តាចារ្យ និងជាអ្នកជំនាញផ្នែកវិទ្យាសាស្រ្តនយោបាយ បានបង្ហោះជាសំណេរនៅលើទំព័រហ្វេសប៊ុករបស់លោកនាថ្ងៃទី១៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ ផ្ញើទៅកាសែត Khaosod របស់ថៃដែលបានផ្សាយបំភ្លៃថា “រឿងសោកនាដកម្មភ្នំខ្មោច” គឺជារឿងប្រឌិត។
លោកបណ្ឌិត ឥន សុផល បានលើកឡើងថា “រឿងទាហានថៃប្រល័យពូជសាសន៍ជនភៀសខ្លួនខ្មែរនៅភ្នំខ្មោចកន្លងផុតទៅមិនយូរទេ ទើបឆ្នាំ១៩៧៩ប៉ុណ្ណោះ ឯកសារអន្តរជាតិមាននៅពេញដៃរបស់ខ្ញុំ ដែលកំពុងសរសេរសៀវភៅអំពីរឿងនេះច្បាស់ជាងភាពយន្តខ្លីនេះទៅទៀត។ ជនភៀសខ្លួនខ្មែរដែលត្រូវបញ្ជូនត្រឡប់មកវិញនៅក្នុងចន្លោះពីថ្ងៃទី៨-១៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៩ មានចន្លោះពី៤០,០០០នាក់ទៅ ៥០,០០០នាក់។” លោកបន្តថា សូមអានលិខិតរបស់កាកបាតក្រហមអន្តរជាតិ (ICRC) ចុះថ្ងៃទី២៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៩ ផ្ញើទៅទីក្រុងហ្សឺណែវ ស្តីពីទាហានថៃ បញ្ជូនជនភៀសខ្លួនខ្មែរដោយបង្ខំឱ្យដើរកាត់ចម្ការមីន និងបាញ់សម្លាប់អស់ជាង៤០,០០០នាក់។
សាស្រ្តាចារ្យ និងជាអ្នកជំនាញផ្នែកវិទ្យាសាស្រ្តនយោបាយខាងលើ បានលើកឡើងបន្ថែមទៀតថា បើយោងតាមអ្នកកាសែតជនជាតិអង់គ្លេសលោក William Shawcross បានបញ្ជាក់ថា មានជនភៀសខ្លួនខ្មែរប្រហែល៥០,០០០នាក់ ត្រូវបានចាប់បង្ខំបណ្តេញពួកគេចេញ ដោយភ្ជង់កាំភ្លើង និងបាញ់ទម្លាក់ពីលើច្រាំងថ្មចោត ពួកគេត្រូវដើរកាត់ចម្ការមីនត្រឡប់ទៅប្រទេសកម្ពុជាវិញ ដោយពុំមានអាហារនិងទឹកនៅទីនោះទេ។ មនុស្សជាច្រើន ព្យាយាមធ្វើដំណើរឆ្ពោះទៅមុខបានជាន់មីនផ្ទុះរាប់រយគ្រាប់ស្លាប់ពាសពេញព្រៃ ហើយក៏មានមនុស្សជាច្រើនបានព្យាយាមដើរត្រឡប់ក្រោយ ប៉ុន្តែត្រូវបានទាហានថៃបាញ់សម្លាប់រាប់ពាន់នាក់។
លោកបណ្ឌិត ឥន សុផល បន្ថែមថា បើយោងតាមឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិកលោក Morton Abramowitz បានផ្សព្វផ្សាយលិខិតរបស់ជនរងគ្រោះកំពុងជាប់នៅជើងភ្នំ បានបញ្ជាក់អំពីអ្នកដែលនៅរស់មានចំនួនប្រហែល១,០០០នាក់ មានអ្នកខ្លះធ្លាក់ខ្លួនឈឺធ្ងន់ គ្មានអាហារ គ្មានទឹករយៈពេលជាង១០ថ្ងៃ ហើយបើយោងតាមកំណត់ត្រារបស់លោកស្រី Yvette Pierpaoli បុគ្គលិក (UNHCR) ដែលបានជួយសង្គ្រោះជនភៀសខ្លួនផ្ទាល់ ដែលលោកស្រីបានបញ្ជាក់ថា អ្នកដែលនៅរស់មានចំនួន៩២២នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ បើយោងតាមការបញ្ជាក់របស់កងទ័ពវៀតណាម ដែលបានចូលទៅជួយសង្គ្រោះជនភៀសខ្លួនកំពុងជាប់នៅក្នុងចម្ការមីន បានបញ្ជាក់ថា ពួកគេជួយបានប្រជាជនចំនួនប្រហែល២,០០០នាក់ទៅ៣,០០០នាក់ចេញពីចម្ការមីន។ ដូច្នេះជនភៀសខ្លួនដែលទាហានថៃបញ្ជូនទៅជិត៥០,០០០នាក់នោះ នៅរស់រានមានជីវិតយ៉ាងច្រើនជាង៤,០០០នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែទាហានថៃ បានបញ្ជូនជនភៀសខ្លួនមកសម្លាប់នៅកន្លែងនេះច្រើនលើកច្រើនសារតាំងពីខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៩ បើសរុបខ្មែរស្លាប់នៅទីនោះជិត១០ម៉ឺននាក់។
លោកបណ្ឌិតបានបង្កើតជាសំណួរថា តើហេតុអ្វីបានជាទាហានថៃដឹកពលរដ្ឋខ្មែរមកសម្លាប់ទម្លាក់ពីលើកំពូលភ្នំនៅជិតប្រាសាទព្រះវិហារ? លោកយល់ថា នេះគឺជាគំនុំសងសឹក ដែលជនជាតិថៃឈឺចាប់បំផុតនៅពេលចាញ់ក្តីប្រាសាទព្រះវិហារនៅឆ្នាំ១៩៦២។ ក្រោយពេលសម្លាប់ជនភៀសខ្លួនខ្មែរជាង៥ម៉ឺននាក់នៅទីនេះ ទាហានថៃបាននិយាយថា នេះគឺជាការសងគំនុំឈាមរបស់ជនជាតិថៃដែលឈឺចាប់កន្លងមក។
គួរជម្រាបថា សារព័ត៌មាន Khaosod របស់ថៃបានចុះផ្សាយថា រដ្ឋាភិបាលនៃប្រទេសថៃបានបង្ហាញពីក្តីបារម្ភចំពោះខ្សែភាពយន្តខ្មែរមានចំណងជើង “សោកនាដកម្មភ្នំខ្មោច” ដែលខ្សែភាពយន្តនេះនឹងបកអាក្រាតប្រទេសថៃពីអំពើប្រល័យពូជសាសន៍របស់ថៃលើពលរដ្ឋកម្ពុជា ដែលបានកើតឡើងនៅភ្នំខ្មោចជួរភ្នំដងរែកក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៨-១៩៨០ ដែលថៃយល់ថា ផលិតឡើងដើម្បីបង្ខូចប្រវត្តិសាស្ត្រ ឬញុះញង់ឱ្យមានការស្អប់ខ្ពើមប្រទេសថៃ។ ជាមួយនេះ សារព័ត៌មានថៃខាងលើក៏បានចុះផ្សាយបន្ថែមថា ខ្សែភាពយន្ត និងស្នាដៃច្នៃប្រឌិតផ្សេងទៀតមិនគួរត្រូវបានប្រើជាឧបករណ៍ ដើម្បីបំភ្លៃការពិតប្រវត្តិសាស្ត្រ ឬញុះញង់អរិភាពនោះទេ។ ការពណ៌នាអំពីជម្លោះគួរតែផ្អែកលើការពិតដែលអាចផ្ទៀងផ្ទាត់បាន ហើយគួរតែគិតគូរ ពីផលប៉ះពាល់ដែលអាចកើតមានលើទំនាក់ទំនងរវាងប្រជាជននៃប្រទេសទាំងពីរ។
ពាក់ព័ន្ធនឹងការចុះផ្សាយរបស់សារព័ត៌មានថៃខាងលើនេះ លោក លៀក លីដា ចាងហ្វាងផលិតកម្មអិលឌី បានបង្ហោះសារជាសំណេរនៅលើទំព័រហ្វេសប៊ុករបស់លោកដែរថា “កុំបារម្ភ រឿងខ្ញុំនិយាយតែការពិត។ ខ្ញុំមានសីលធម៌ជាអ្នកដឹកនាំរឿង។ សូមបងប្អូនខ្មែរយើង keep cool នឹងធ្វើអ្វីដែលយើងគួរធ្វើដើម្បីជាតិយើងនិងសេចក្តីថ្លៃថ្នូរបស់យើង”។
ដោយ៖ថា ចាន់ធី
សង្ខេបព្រឹត្តិការណ៍ «ភ្នំខ្មោច» (Ghost Mountain) ឬត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា «វាលពិឃាដទី២» (The Second Killing Fields) គឺជាមហាសោកនាដកម្មដ៏រន្ធត់ និងខ្មៅងងឹតបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបរបស់កម្ពុជា ដែលបានកើតឡើងនៅខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ចេញពី ខ្សែភាពយន្តប្រវត្តិរបស់ លោកបណ្ឌិត ម៉េងលី ដែលទើបថតចប់
ព្រឹត្តិការណ៍ «ភ្នំខ្មោច» ឬត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា «វាលពិឃាដទី២» (The Second Killing Fields) គឺជាមហាសោកនាដកម្មដ៏ខ្មៅងងឹត និងឈឺចាប់បំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រទំនើបរបស់កម្ពុជា ដែលបានកើតឡើងនៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៩ បន្ទាប់ពីការដួលរលំនៃរបបប្រល័យពូជសាសន៍ ប៉ុល ពត។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានចងក្រង និងស្រាវជ្រាវឡើងវិញតាមរយៈកំណត់ហេតុប្រវត្តិសាស្ត្រ ព្រមទាំងសៀវភៅស្ដីពី «ភ្នំដងរែកទីពុំអាចភ្លេច» របស់ លោកឧកញ៉ាបណ្ឌិត គួច ម៉េងលី ដែលគ្រួសាររបស់លោកធ្លាប់បានឆ្លងកាត់ផ្ទាល់ក្នុងនាមជាជនភៀសសឹក។
សង្ខេបព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗនៃសោកនាដកម្មនេះ មានដូចខាងក្រោម៖
១. បរិបទ និងដើមចោទនៃសោកនាដកម្ម
ក្រោយពេលរបបខ្មែរក្រហមត្រូវ បានដួលរលំ ប្រជាជនខ្មែររាប់ម៉ឺននាក់ (ភាគច្រើនជាមនុស្សចាស់ ស្រ្តី និងកុមារ) បានខិតខំភៀសខ្លួនកាត់ព្រៃកាត់ភ្នំ ទៅកាន់ទឹកដីថៃតាមបន្ទាត់ព្រំដែន ដោយសង្ឃឹមថានឹងទទួលបានការសង្គ្រោះ និងភាពសុខសាន្តពីអង្គការមនុស្សធម៌អន្តរជាតិ។ គ្រួសាររបស់លោកបណ្ឌិត ម៉េងលី ក៏ស្ថិតក្នុងចំណោមជនភៀសខ្លួនទាំងនោះ ដែលបានទៅพักអាស្រ័យបណ្តោះអាសន្ននៅជំរំាណងចាន់ (Nong Chan) ទឹកដីថៃ។
២. ផែនការបណ្តេញចេញ និងការបញ្ជូនទៅកាន់ «ភ្នំខ្មោច»
ផ្ទុយពីការរំពឹងទុក ត្រឹមតែរយៈពេលប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយមក (ប្រហែលថ្ងៃទី០៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៧៩) អាជ្ញាធរ និងកងទ័ពថៃបានសម្រេចចិត្តបិទច្រកព្រំដែន ដោយបានរៀបចំកاولឡានក្រុងប្រមូលជនភៀសខ្លួនខ្មែរជាង ៤០,០០០ ទៅ ៤៥,០០០នាក់ យកទៅទម្លាក់ចោលនៅតំបន់ជួរភ្នំដងរែក ជិតតំបន់ប្រាសាទព្រះវិហារ ដែលជាតំបន់ព្រៃភ្នំជ្រោះជ្រៅគ្មានផ្លូវចុះ។
៣. ភាពអមនុស្សធម៌លើកំពូលភ្នំដងរែក
ការបាញ់ប្រហារ និងបណ្តេញដោយបង្ខំ៖ ជនភៀសខ្លួនត្រូវបានកងទ័ពថៃរឹបអូសយកទ្រព្យសម្បត្តិ និងប្រាក់កាសដែលសេសសល់ មុននឹងត្រូវគេបង្ខំដោយកាំភ្លើងឱ្យដើរចុះពីលើទួល ឬមុខចោទដ៏ខ្ពស់ชันនៃជួរភ្នំដងរែកត្រឡប់ចូលទឹកដីកម្ពុជាវិញ។ អ្នកដែលរារែក ឬមិនព្រមចុះ ត្រូវកងទ័ពថៃបាញ់សម្លាប់។
វាលអន្ទាក់គ្រាប់មីន៖ នៅខាងក្រោមចំណោតភ្នំដ៏គ្រោះថ្នាក់នោះ គឺជាវាលគ្រាប់មីនដ៏សន្ធឹកសន្ធាប់ ដែលត្រូវបានបង្កប់ទុកជាស្រេច។ ជនភៀសខ្លួនគ្មានជម្រើសក្រៅពីត្រូវដើរកាត់ ឬធ្លាក់ចូលទៅក្នុងវាលមីននោះទេ។
ការបាត់បង់ជីវិត៖ មនុស្សរាប់ពាន់នាក់បានស្លាប់ភ្លាមៗដោយសារការធ្លាក់ពីលើភ្នំ ផ្ទុះគ្រាប់មីន ត្រូវគ្រាប់កាំភ្លើងបាញ់ប្រហារ និងខ្លះទៀតស្លាប់ដោយសារការអត់ឃ្លាន ស្រេកទឹក និងជំងឺរាតត្បាត នៅពេលដែលពួកគេត្រូវជាប់គាំងនៅបាតភ្នំអស់ជាច្រើនថ្ងៃ។
៤. តួលេខនៃការបាត់បង់ និងផលប៉ះពាល់ផ្លូវចិត្ត
តាមការប៉ាន់ប្រមាណ មានជនភៀសខ្លួនខ្មែរប្រមាណ ៣,០០០ ទៅ ១០,០០០នាក់ បានបាត់បង់ជីវិតយ៉ាងអាណោចអធ័មនៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍រយៈពេលប៉ុន្មានថ្ងៃនោះ។
ឈ្មោះ «ភ្នំខ្មោច» ក៏បានចាប់ផ្តើមទុំជាប់នឹងតំបន់នោះតាំងពីពេលនោះមក ដោយសារតែបរិមាណសាកសពមនុស្សរាប់ម៉ឺននាក់ដែលបានបូកគរគ្នានៅទីនោះ។
ជនរងគ្រោះ និងក្មេងៗដែលនៅរស់រានមានជីវិតជាច្រើនម៉ឺននាក់ទៀត បានបន្សល់ទុកនូវការឈឺចាប់ និងរបួសផ្លូវចិត្តយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរតកូនតកង។
សោកនាដកម្ម «ភ្នំខ្មោច» មិនត្រឹមតែជាការរំលឹកពីទុក្ខលំបាកដ៏ជូរចត់របស់គ្រួសារលោកបណ្ឌិត គួច ម៉េងលី ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាក៏ជាស្លាកស្នាមប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ឈឺចាប់របស់ជនជាតិខ្មែរទាំងមូល ក្នុងសម័យកាលសង្គ្រាមស៊ីវិល និងវិបត្តិមនុស្សធម៌អន្តរជាតិដែលពិភពលោកពុំគួរភ្លេចឡើយ។
ស្ថានភាពនយោបាយ និងយោធា (១៩៧៩-១៩៨៥) រវាងកម្ពុជា និងថៃ
ព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយ និងយោធារវាងកម្ពុជា (សម័យសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា - SPK) និងប្រទេសថៃ ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩៧៩ ដល់ ១៩៨៥ គឺជាសម័យកាលដ៏តានតឹងបំផុត បន្ទាប់ពីការួលំរលំនៃរបប ប៉ុល ពត។
១. ស្ថានភាពយោធា និងប្រតិបត្តិការសឹករបស់កងទ័ព SPK និងវៀតណាម
ការបោសសម្អាតតាមព្រំដែន៖ ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ មករា ១៩៧៩ កងទ័ពរណសិរ្សសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា សហការជាមួយកងទ័ពស្ម័គ្រចិត្តវៀតណាម បានបើកយុទ្ធនាការវាយលុកយ៉ាងទ្រង់ទ្រាយធំ ដើម្បីបោសសម្អាតកាកសំណល់កងទ័ពខ្មែរក្រហម ដែលបានដកថอยទៅប្រមូលផ្ដុំគ្នានៅតាមតំបន់ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ។
ការចូលលុកលុយទឹកដីថៃ៖ ដោយសារយុទ្ធសាស្ត្រ «សង្គ្រាមទិសទីទៃ» និងការដកថយគេចពីការវាយលុក កងទ័ពខ្មែរក្រហមរួមទាំងកងកម្លាំងភាគីត្រីភាគីផ្សេងទៀត បានប្រើប្រាស់ទឹកដីថៃជា ជម្រកសុវត្ថិភាព មូលដ្ឋានភស្តុភារ និងទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រ ដើម្បីវាយបកមកលើកម្ពុជាវិញ។ ក្នុងដំណាក់កាលខ្លះ មានរបាយការណ៍យោធាបញ្ជាក់ថា កងទ័ពខ្មែរក្រហមបានដកថយ ឬចូលជ្រៅទៅក្នុងទឹកដីថៃ រហូតដល់ចម្ងាយ ៦០ គីឡូម៉ែត្រ ដែលបង្កការគំរាមកំហែងដល់អធិបតេយ្យភាពរបស់ថៃផ្ទាល់។
២. បញ្ហាជំរុំជនភៀសខ្លួន និងកងទ័ពភាគីត្រីភាគី
រដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (CGDK): នៅឆ្នាំ ១៩៨២ ភាគីត្រីភាគី (ខ្មែរក្រហម រណសិរ្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច របស់សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ និងរណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ KPNLF របស់លោក សឺន សាន) ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការ ដោយមានការគាំទ្រពីថៃ ចិន និងបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិច។
ជម្រុំជនភៀសខ្លួនជាទីតាំងយោធា៖ ជំរុំជនភៀសខ្លួនខ្មែរដែលតាំងនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនក្នុងទឹកដីថៃ ត្រូវបានភាគីត្រីភាគី (ជាពិសេសខ្មែរក្រហម) យកធ្វើជា ទីតាំងបាំងមុខសម្រាប់ពងបាក់កងទ័ព ឃ្លាំងស្តុកអាវុធ និងជាកន្លែងសម្រាកព្យាបាលរបួស ធ្វើឱ្យជំរុំទាំងនោះក្លាយជាគោលដៅនៃការវាយលុកពីសំណាក់កងទ័ព SPK និងវៀតណាម។
៣. នយោបាយថៃ និងការជម្លៀសដោយបង្ខំ
គោលនយោបាយ «កាំជ្រួច និងខ្នងបង្អែក» របស់ថៃ៖ រដ្ឋាភិបាលថៃក្នុងពេលនោះ (ក្រោមការដឹកនាំរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី ប្រេម ទិនស៊ុលឡាណូន) មានការព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំងចំពោះវត្តមានរបស់កងទ័ពវៀតណាមនៅជាប់ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ។ ថៃបានអនុវត្តនយោបាយគាំទ្រដោយសម្ងាត់ដល់ភាគីត្រីភាគី ដើម្បីទប់ទល់នឹងឥទ្ធិពលសហភាពសូវៀត-វៀតណាម។
បញ្ហាជនភៀសខ្លួន និងការជំរុញឱ្យវិលត្រឡប់៖ នៅពេលដែលកងទ័ពខ្មែរក្រហមរត់ចូលទឹកដីថៃជ្រៅដល់ ៦០ គីឡូម៉ែត្រ និងបង្កើតភាពចលាចល ក៏ដូចជារំខានដល់សន្តិសុខក្នុងស្រុករបស់ថៃ ភាគីថៃត្រូវបានសម្ពាធទាំងផ្នែកសន្តិសុខ និងអន្តរជាតិ ឱ្យធ្វើការ ជំលៀសដោយបង្ខំ ចំពោះជនភៀសខ្លួននិងកងកម្លាំងខ្មែរទាំងនោះឱ្យត្រឡប់មកฝั่งកម្ពុជាវិញ។
ព្រឹត្តិការណ៍ព្រំដែន៖ ការជម្លៀសនេះបានបង្កឱ្យមានវិបត្តិមនុស្សធម៌យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដោយជនភៀសខ្លួនជាច្រើនរងគ្រោះថ្នាក់រវាងការឆ្លងកាត់តំបន់មានការប្រយុទ្ធគ្នា និងការមិនព្រមទទួលយកពីភាគីណាមួយឡើយ។
ព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយ និងយោធារវាងកម្ពុជា (សម័យសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា - SPK) និងប្រទេសថៃ ក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ១៩៧៩ ដល់ ១៩៨៥ គឺជាសម័យកាលដ៏តានតឹងបំផុត បន្ទាប់ពីការួលំរលំនៃរបប ប៉ុល ពត។
១. ស្ថានភាពយោធា និងប្រតិបត្តិការសឹករបស់កងទ័ព SPK និងវៀតណាម
ការបោសសម្អាតតាមព្រំដែន៖ ក្រោយថ្ងៃទី ០៧ មករា ១៩៧៩ កងទ័ពរណសិរ្សសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា សហការជាមួយកងទ័ពស្ម័គ្រចិត្តវៀតណាម បានបើកយុទ្ធនាការវាយលុកយ៉ាងទ្រង់ទ្រាយធំ ដើម្បីបោសសម្អាតកាកសំណល់កងទ័ពខ្មែរក្រហម ដែលបានដកថอยទៅប្រមូលផ្ដុំគ្នានៅតាមតំបន់ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ។
ការចូលលុកលុយទឹកដីថៃ៖ ដោយសារយុទ្ធសាស្ត្រ «សង្គ្រាមទិសទីទៃ» និងការដកថយគេចពីការវាយលុក កងទ័ពខ្មែរក្រហមរួមទាំងកងកម្លាំងភាគីត្រីភាគីផ្សេងទៀត បានប្រើប្រាស់ទឹកដីថៃជា ជម្រកសុវត្ថិភាព មូលដ្ឋានភស្តុភារ និងទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រ ដើម្បីវាយបកមកលើកម្ពុជាវិញ។ ក្នុងដំណាក់កាលខ្លះ មានរបាយការណ៍យោធាបញ្ជាក់ថា កងទ័ពខ្មែរក្រហមបានដកថយ ឬចូលជ្រៅទៅក្នុងទឹកដីថៃ រហូតដល់ចម្ងាយ ៦០ គីឡូម៉ែត្រ ដែលបង្កការគំរាមកំហែងដល់អធិបតេយ្យភាពរបស់ថៃផ្ទាល់។
២. បញ្ហាជំរុំជនភៀសខ្លួន និងកងទ័ពភាគីត្រីភាគី
រដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (CGDK): នៅឆ្នាំ ១៩៨២ ភាគីត្រីភាគី (ខ្មែរក្រហម រណសិរ្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច របស់សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ និងរណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ KPNLF របស់លោក សឺន សាន) ត្រូវបានបង្កើតឡើងជាផ្លូវការ ដោយមានការគាំទ្រពីថៃ ចិន និងបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិច។
ជម្រុំជនភៀសខ្លួនជាទីតាំងយោធា៖ ជំរុំជនភៀសខ្លួនខ្មែរដែលតាំងនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនក្នុងទឹកដីថៃ ត្រូវបានភាគីត្រីភាគី (ជាពិសេសខ្មែរក្រហម) យកធ្វើជា ទីតាំងបាំងមុខសម្រាប់ពងបាក់កងទ័ព ឃ្លាំងស្តុកអាវុធ និងជាកន្លែងសម្រាកព្យាបាលរបួស ធ្វើឱ្យជំរុំទាំងនោះក្លាយជាគោលដៅនៃការវាយលុកពីសំណាក់កងទ័ព SPK និងវៀតណាម។
៣. នយោបាយថៃ និងការជម្លៀសដោយបង្ខំ
គោលនយោបាយ «កាំជ្រួច និងខ្នងបង្អែក» របស់ថៃ៖ រដ្ឋាភិបាលថៃក្នុងពេលនោះ (ក្រោមការដឹកនាំរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី ប្រេម ទិនស៊ុលឡាណូន) មានការព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំងចំពោះវត្តមានរបស់កងទ័ពវៀតណាមនៅជាប់ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ។ ថៃបានអនុវត្តនយោបាយគាំទ្រដោយសម្ងាត់ដល់ភាគីត្រីភាគី ដើម្បីទប់ទល់នឹងឥទ្ធិពលសហភាពសូវៀត-វៀតណាម។
បញ្ហាជនភៀសខ្លួន និងការជំរុញឱ្យវិលត្រឡប់៖ នៅពេលដែលកងទ័ពខ្មែរក្រហមរត់ចូលទឹកដីថៃជ្រៅដល់ ៦០ គីឡូម៉ែត្រ និងបង្កើតភាពចលាចល ក៏ដូចជារំខានដល់សន្តិសុខក្នុងស្រុករបស់ថៃ ភាគីថៃត្រូវបានសម្ពាធទាំងផ្នែកសន្តិសុខ និងអន្តរជាតិ ឱ្យធ្វើការ ជំលៀសដោយបង្ខំ ចំពោះជនភៀសខ្លួននិងកងកម្លាំងខ្មែរទាំងនោះឱ្យត្រឡប់មកฝั่งកម្ពុជាវិញ។
ព្រឹត្តិការណ៍ព្រំដែន៖ ការជម្លៀសនេះបានបង្កឱ្យមានវិបត្តិមនុស្សធម៌យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដោយជនភៀសខ្លួនជាច្រើនរងគ្រោះថ្នាក់រវាងការឆ្លងកាត់តំបន់មានការប្រយុទ្ធគ្នា និងការមិនព្រមទទួលយកពីភាគីណាមួយឡើយ។
សង្ខេបព្រឹត្តិការណ៍ នយោបាយ យោធា នៅថៃនិង កម្ពុជា ជា កាលប្បវត្តិ Chronology រវាង ថៃ និង កម្ពុជា ១ មករា ១៩៧៩ ដល់ ១ មករា ១៩៨០
សង្ខេបព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយ និងយោធារវាងកម្ពុជា និងថៃ ក្នុងកាលប្បវត្តិ (Chronology) ចាប់ពីថ្ងៃទី ១ មករា ១៩៧៩ ដល់ ថ្ងៃទី ១ មករា ១៩៨០ មានសេចក្តីលម្អិតដូចខាងក្រោម៖
ខែមករា ១៩៧៩
៧ មករា ១៩៧៩៖ កងទ័ពរណសិរ្សសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា សហការជាមួយកងទ័ពស្ម័គ្រចិត្តវៀតណាម បានវាយរំដោះរាជធានីភ្នំពេញ និងបានផ្តួលរំលំរបបប្រល័យពូជសាសន៍ ប៉ុល ពត (កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ)។
៨ មករា ១៩៧៩៖ ប្រទេសកម្ពុជាត្រូវបានប្តូរឈ្មោះជា សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (ស.ប.ក.) ដឹកនាំដោយគណៈប្រធានរដ្ឋបោរ (រណសិរ្សសង្គ្រោះជាតិ)។
ពាក់កណ្តាលខែមករា ១៩៧៩៖ រដ្ឋាភិបាលថៃ ក្រោមការដឹកនាំរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី ក្រៀនសាក់ ចាមណាន់ (Kriangsak Chamanan) បានប្រកាសជាផ្លូវការនូវគោលនយោបាយអព្យាក្រឹតភាព ប៉ុន្តែចាប់ផ្តើមអនុញ្ញាតឱ្យកងទ័ពខ្មែរក្រហមដែលដកថយ អាចប្រើប្រាស់ទឹកដីថៃជាទីជម្រក និងជាដែនភស្តុភារ។
ខែកុម្ភៈ - មេសា ១៩៧៩
កុម្ភៈ ១៩៧៩៖ ដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រីចិន លោក ដេង សี่ยวពីង (Deng Xiaoping) ទៅកាន់ប្រទេសថៃ ដែលនាំឱ្យមានការយល់ព្រមគ្នាក្នុងការផ្តល់ជំនួយយោធាដល់ខ្មែរក្រហមឆ្លងកាត់ទឹកដីថៃ។
មីនា ១៩៧៩៖ ថៃចាប់ផ្តើមទទួលរងសម្ពាធយ៉ាងខ្លាំងពីជនភៀសខ្លួនកម្ពុជារាប់រយពាន់នាក់ដែលបានភៀសខ្លួនឆ្លងដែនចូលមកទឹកដីខេត្តជាប់ព្រំដែនថៃ (ដូចជាខេត្តស្រះកែវ និងត្រាត) ដើម្បីគេចវេសពីសង្គ្រាម។
មេសា ១៩៧៩៖ កងទ័ពខ្មែរក្រហមចាប់ផ្តើមរៀបចំកងកម្លាំងឡើងវិញនៅតាមតំបន់ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ ដោយមានការគាំទ្រពីប្រទេសចិន និងការបិទភ្នែកបើកភ្នែកពីសំណាក់កងទ័ពថៃ។
ឧសភា - សីហា ១៩៧៩
មិថុនា ១៩៧៩៖ រដ្ឋាភិបាលថៃបង្កភាពចម្រូងចម្រាសអន្តរជាតិ ដោយបានបណ្តេញជនភៀសខ្លួនកម្ពុជារាប់ម៉ឺននាក់ឱ្យត្រឡប់ចូលទឹកដីកម្ពុជាវិញនៅឯតំបន់ប្រាសាទព្រះវិហារ ដែលបណ្តាលឱ្យជនភៀសខ្លួនស្លាប់ជាច្រើននាក់ដោយសារគ្រាប់មីន និងការបាញ់ប្រហារ។
កក្កដា ១៩៧៩៖ ថៃប្រកាសជាបន្ទាន់ពីការបង្កើតតំបន់កាន់កាប់របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (UN) ដើម្បីគ្រប់គ្រងជនភៀសខ្លួនកម្ពុជា នៅតាមព្រំដែន ក្រោមសម្ពាធពីសហគមន៍អន្តរជាតិ។
កញ្ញា - ធ្នូ ១៩៧៩
កញ្ញា ១៩៧៩៖ រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (ស.ប.ក.) ចោទប្រកាន់រដ្ឋាភិបាលថៃជាផ្លូវការថា បានលូកដៃចូលក្នុងកិច្ចការផ្ទៃក្នុង និងផ្តល់ទីជម្រក ព្រមទាំងអាវុធដល់កងកម្លាំងខ្មែរក្រហមដែលប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលថ្មី។
តុលា ១៩៧៩៖ កងទ័ពវៀតណាម-កម្ពុជា បានបើកប្រតិបត្តិការយោធាយ៉ាងស្វិតស្វាញនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនភាគខាងលិច ដែលធ្វើឱ្យការប៉ះទង្គិចគ្នាច្រើនលើកច្រើនសាបានឆ្លងដែនចូលមកក្នុងទឹកដីថៃ និងបង្កជាភាពតានតឹងផ្នែកយោធា។
វិច្ឆិកា ១៩៧៩៖ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិ (UNGA) បានអនុម័តដំណោះស្រាយលេខ 34/22 ដោយទាមទារឱ្យដកកងទ័ពបរទេស (វៀតណាម) ចេញពីកម្ពុជា និងបន្តរក្សាកៅអីរបស់កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (ខ្មែរក្រហម) នៅអង្គការសហប្រជាជាតិដដែល ដែលផ្តល់ផលចំណេញដល់ការទូតរបស់ថៃនិងចិន។
ធ្នូ ១៩៧៩៖ ស្ថានភាពព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ កាន់តែតានតឹងខ្លាំងឡើងៗ ខណៈដែលថៃចាប់ផ្តើមពង្រឹងកងទ័ពការពារព្រំដែនរបស់ខ្លួន និងរៀបចំជំរំជនភៀសខ្លួនទ្រង់ទ្រាយធំក្រោមជំនួយពីអង្គការសប្បុរសធម៌អន្តរជាតិ (ICRC និង UNHCR)។
១ មករា ១៩៨០
១ មករា ១៩៨០៖ ទំនាក់ទំនងរវាងកម្ពុជា (ស.ប.ក.) និងថៃ ស្ថិតក្នុងស្ថានភាពអរិភាពយ៉ាងខ្លាំង។ ព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា បានប្រែក្លាយទៅជាតំបន់ជម្លោះប្រដាប់អាវុធ និងជាមូលដ្ឋានទ័ពជួរមុខដ៏សំខាន់របស់កងកម្លាំងប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ ដែលជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃវិបត្តិយូរអង្វែងពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០។
សង្ខេបព្រឹត្តិការណ៍ នយោបាយ យោធា នៅថៃនិង កម្ពុជា ជា កាលប្បវត្តិ Chronology រវាង ថៃ និង កម្ពុជា ១ មករា ១៩៨០ ដល់ ១ មករា ១៩៨១
ការពាក់ព័ន្ធផ្នែកនយោបាយ និងយោធារវាងប្រទេសថៃ និងកម្ពុជា ក្នុងចន្លោះពេលពីថ្ងៃទី ១ មករា ១៩៨០ ដល់ ថ្ងៃទី ១ មករា ១៩៨១ គឺជាកាលប្បវត្តិដ៏តានតឹងមួយ បន្ទាប់ពីរបប ប៉ុល ពត ត្រូវបានដួលរំលំ ហើយសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (បដិវត្តន៍ ១៩៧៩) ត្រូវបានបង្កើតឡើង។ ភាគីថៃ និងបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិច បានគាំទ្រដល់កងទ័ពខ្មែរក្រហម និង ក្រុមប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ ដែលធ្វើឲ្យតំបន់ព្រំដែនក្លាយជាសមរភូមិសង្គ្រាមប្រដាប់អាវុធ និងវិបត្តិមនុស្សធម៌។
ខាងក្រោមនេះជាកាលប្បវត្តិ (Chronology) សំខាន់ៗ៖
ឆ្នាំ ១៩៨០
ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៨០៖
រដ្ឋាភិបាលថៃ ក្រោមការដឹកនាំរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី ព្រំ ជាតិនស៊ុន (Prem Tinsulanonda) បន្តអនុវត្តគោលនយោបាយអនុញ្ញាតឲ្យកងទ័ពខ្មែរក្រហមដែលដកថอยមកកាន់តំបន់ព្រំដែន ប្រើប្រាស់ទឹកដីថៃជាទីជម្រក និងជាច្រកដឹកជញ្ជូនស្បៀងអាហារ ព្រមទាំងអាវុធយុទ្ធភណ្ឌដែលគាំទ្រដោយចិន។
องค์การសហប្រជាជាតិ (UN) និងអង្គការមនុស្សធម៌អន្តរជាតិ បានចាប់ផ្ដើមប្រតិបត្តិការផ្តល់ជំនួយសង្គ្រោះទ្រង់ទ្រាយធំដល់ជនភៀសខ្លួនខ្មែរនៅតាមបន្ទាត់ព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា។
ថ្ងៃទី ២៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៨០ (ព្រឹត្តិការណ៍វាយលុកនៅបានសាកែវ)៖
ផ្នែកយោធា៖ កងទ័ពវៀតណាម (ដែលគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលថ្មីនៅកម្ពុជា) បានបើកប្រតិបត្តិការវាយលុកឆ្លងដែនចូលទៅក្នុងទឹកដីថៃ (ស្រុកអារ៉ាញ់ប្រាថេត ខេត្តបានសាកែវ) ដើម្បីកម្ចាត់មូលដ្ឋានទ័ពខ្មែរក្រហម និងក្រុមប្រឆាំង។ ការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយកាំភ្លើងធំ និងការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងស្វិតស្វាញរវាងកងទ័ពវៀតណាម-កម្ពុជា និងកងទ័ពថៃ បានបណ្តាលឲ្យទាហានថៃ និងពលរដ្ឋស្លាប់ជាច្រើននាក់ ព្រមទាំងបង្កឱ្យមានភាពតានតឹងផ្នែកការទូតយ៉ាងខ្លាំងរវាងបាងកក និងហាណូយ (និងក្រុងភ្នំពេញ)។
ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៩៨០៖
ប្រទេសថៃ និងបណ្តាប្រទេសសមាជិកអាស៊ាន (ASEAN) បានកសាងជំហរនយោបាយរួមគ្នាមួយយ៉ាងរឹងមាំ ដោយមិនស្គាល់អត្តសញ្ញាណរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (PRK) នៅអង្គការសហប្រជាជាតិ ដោយបន្តរក្សាកៅអីឱ្យរដ្ឋាភិបាល «កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ» (ខ្មែរក្រហម)។
ខែសីហា ដល់ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩๘០៖
ស្ថានភាពយោធាតាមព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ នៅតែបន្តក្តៅគគុក ដោយមានការបាញ់ផ្លោងដាក់គ្នាទៅវិញទៅមកជាញឹកញាប់។ ភាគីថៃបានពង្រឹងកងទ័ពតាមបណ្តោយព្រំដែន ដើម្បីទប់ស្កាត់ការរំលោភអធិបតេយ្យភាពពីសំណាក់កងទ័ពវៀតណាម-កម្ពុជា។
ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៨០៖
សន្និសីទអន្តរជាតិ និងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងផ្នែកការទូតរបស់ថៃ និងអាស៊ាន ក្នុងការស្វែងរកដំណោះស្រាយនយោបាយចំពោះវិបត្តិនៅកម្ពុជា ដោយទាមទារឱ្យមានការដកកងទ័ពបរទេស (វៀតណាម) ចេញពីកម្ពុជា ក្រោមការឃ្លាំមើលរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ។
ឆ្នាំ ១៩៨១ (រហូតដល់ ១ មករា ១៩៨១)
ខែធ្នូ ១៩៨០ ដល់ ១ មករា ១៩៨១៖
ស្ថានភាពនយោបាយ និងយោធានៅតាមព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា នៅតែបន្តស្ថិតក្នុងភាពជាប់គាំង (Stalemate)។
ខ្មែរក្រហមចាប់ផ្តើម reorganize កម្លាំងឡើងវិញនៅលើទឹកដីថៃ និងរៀបចំផែនការសហការជាមួយក្រុមប្រឆាំងផ្សេងទៀត (ដូចជាក្រុមរបស់ សឺន សាន និង សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ ដែលឈានដល់ការបង្កើតជារដ្ឋាភិបាលចម្រុះ CGDK នៅឆ្នាំក្រោយៗទៀត) ដោយមានការសម្របសម្រួល និងគាំទ្រយ៉ាងសកម្មពីសំណាក់ប្រទេសថៃ។
ការពាក់ព័ន្ធផ្នែកនយោបាយ និងយោធារវាងប្រទេសថៃ និងកម្ពុជា ក្នុងចន្លោះពេលពីថ្ងៃទី ១ មករា ១៩៨០ ដល់ ថ្ងៃទី ១ មករា ១៩៨១ គឺជាកាលប្បវត្តិដ៏តានតឹងមួយ បន្ទាប់ពីរបប ប៉ុល ពត ត្រូវបានដួលរំលំ ហើយសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (បដិវត្តន៍ ១៩៧៩) ត្រូវបានបង្កើតឡើង។ ភាគីថៃ និងបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិច បានគាំទ្រដល់កងទ័ពខ្មែរក្រហម និង ក្រុមប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ ដែលធ្វើឲ្យតំបន់ព្រំដែនក្លាយជាសមរភូមិសង្គ្រាមប្រដាប់អាវុធ និងវិបត្តិមនុស្សធម៌។
ខាងក្រោមនេះជាកាលប្បវត្តិ (Chronology) សំខាន់ៗ៖
ឆ្នាំ ១៩៨០
ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៨០៖
រដ្ឋាភិបាលថៃ ក្រោមការដឹកនាំរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី ព្រំ ជាតិនស៊ុន (Prem Tinsulanonda) បន្តអនុវត្តគោលនយោបាយអនុញ្ញាតឲ្យកងទ័ពខ្មែរក្រហមដែលដកថอยមកកាន់តំបន់ព្រំដែន ប្រើប្រាស់ទឹកដីថៃជាទីជម្រក និងជាច្រកដឹកជញ្ជូនស្បៀងអាហារ ព្រមទាំងអាវុធយុទ្ធភណ្ឌដែលគាំទ្រដោយចិន។
องค์การសហប្រជាជាតិ (UN) និងអង្គការមនុស្សធម៌អន្តរជាតិ បានចាប់ផ្ដើមប្រតិបត្តិការផ្តល់ជំនួយសង្គ្រោះទ្រង់ទ្រាយធំដល់ជនភៀសខ្លួនខ្មែរនៅតាមបន្ទាត់ព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា។
ថ្ងៃទី ២៣ ខែមិថុនា ឆ្នាំ ១៩៨០ (ព្រឹត្តិការណ៍វាយលុកនៅបានសាកែវ)៖
ផ្នែកយោធា៖ កងទ័ពវៀតណាម (ដែលគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលថ្មីនៅកម្ពុជា) បានបើកប្រតិបត្តិការវាយលុកឆ្លងដែនចូលទៅក្នុងទឹកដីថៃ (ស្រុកអារ៉ាញ់ប្រាថេត ខេត្តបានសាកែវ) ដើម្បីកម្ចាត់មូលដ្ឋានទ័ពខ្មែរក្រហម និងក្រុមប្រឆាំង។ ការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយកាំភ្លើងធំ និងការប្រយុទ្ធគ្នាយ៉ាងស្វិតស្វាញរវាងកងទ័ពវៀតណាម-កម្ពុជា និងកងទ័ពថៃ បានបណ្តាលឲ្យទាហានថៃ និងពលរដ្ឋស្លាប់ជាច្រើននាក់ ព្រមទាំងបង្កឱ្យមានភាពតានតឹងផ្នែកការទូតយ៉ាងខ្លាំងរវាងបាងកក និងហាណូយ (និងក្រុងភ្នំពេញ)។
ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៩៨០៖
ប្រទេសថៃ និងបណ្តាប្រទេសសមាជិកអាស៊ាន (ASEAN) បានកសាងជំហរនយោបាយរួមគ្នាមួយយ៉ាងរឹងមាំ ដោយមិនស្គាល់អត្តសញ្ញាណរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (PRK) នៅអង្គការសហប្រជាជាតិ ដោយបន្តរក្សាកៅអីឱ្យរដ្ឋាភិបាល «កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ» (ខ្មែរក្រហម)។
ខែសីហា ដល់ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩๘០៖
ស្ថានភាពយោធាតាមព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ នៅតែបន្តក្តៅគគុក ដោយមានការបាញ់ផ្លោងដាក់គ្នាទៅវិញទៅមកជាញឹកញាប់។ ភាគីថៃបានពង្រឹងកងទ័ពតាមបណ្តោយព្រំដែន ដើម្បីទប់ស្កាត់ការរំលោភអធិបតេយ្យភាពពីសំណាក់កងទ័ពវៀតណាម-កម្ពុជា។
ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៨០៖
សន្និសីទអន្តរជាតិ និងកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងផ្នែកការទូតរបស់ថៃ និងអាស៊ាន ក្នុងការស្វែងរកដំណោះស្រាយនយោបាយចំពោះវិបត្តិនៅកម្ពុជា ដោយទាមទារឱ្យមានការដកកងទ័ពបរទេស (វៀតណាម) ចេញពីកម្ពុជា ក្រោមការឃ្លាំមើលរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ។
ឆ្នាំ ១៩៨១ (រហូតដល់ ១ មករា ១៩៨១)
ខែធ្នូ ១៩៨០ ដល់ ១ មករា ១៩៨១៖
ស្ថានភាពនយោបាយ និងយោធានៅតាមព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា នៅតែបន្តស្ថិតក្នុងភាពជាប់គាំង (Stalemate)។
ខ្មែរក្រហមចាប់ផ្តើម reorganize កម្លាំងឡើងវិញនៅលើទឹកដីថៃ និងរៀបចំផែនការសហការជាមួយក្រុមប្រឆាំងផ្សេងទៀត (ដូចជាក្រុមរបស់ សឺន សាន និង សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ ដែលឈានដល់ការបង្កើតជារដ្ឋាភិបាលចម្រុះ CGDK នៅឆ្នាំក្រោយៗទៀត) ដោយមានការសម្របសម្រួល និងគាំទ្រយ៉ាងសកម្មពីសំណាក់ប្រទេសថៃ។
សង្ខេបព្រឹត្តិការណ៍ នយោបាយ យោធា នៅថៃនិង កម្ពុជា ជា កាលប្បវត្តិ Chronology រវាង ថៃ និង កម្ពុជា ១ មករា ១៩៨១ ដល់ ១ មករា ១៩៨២
ព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយ និងយោធារវាងកម្ពុជា និងថៃ ក្នុងកំឡុងពេលថ្ងៃទី ១ មករា ១៩៨១ ដល់ ១ មករា ១៩៨២ ត្រូវាបានរៀបចំឡើងជាកាលប្បវត្តិ (Chronology) ដូចខាងក្រោម៖
ឆ្នាំ ១៩៨១
ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៨១
កិច្ចការយោធា៖ កងទ័ពវៀតណាម (ដែលគាំទ្រសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា - PRK) និងកងទ័ពរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ បានបន្តយុទ្ធនាការបោសសម្អាតកងកម្លាំងខ្មែរក្រហម (គបធ) ដែលបានដកថយទៅកាន់តំបន់ព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា។
ស្ថានភាពព្រំដែន៖ ភាគីថៃបានប្រកាសរក្សាជំហរអព្យាក្រឹត្យ ប៉ុន្តែបានពង្រឹងកងទ័ពតាមបណ្តោយព្រំដែន ដើម្បីទប់ស្កាត់ការឆ្លងដែននៃគ្រាប់រំសេវ និងការប៉ះទង្គិចគ្នាដែលតែងតែធ្លាក់ចូលមកទឹកដីថៃ។
ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៨១
នយោបាយ៖ មេដឹកនាំខ្មែរក្រហម ខៀវ សំផន បានបង្ហាញការត្រៀមខ្លួនជាស្រេចក្នុងការចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយក្រុមនយោបាយផ្សេងទៀត រួមមានក្រុមរបស់លោក សុន សាន (រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ - KPNLF) និងក្រុមរបស់សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ ដើម្បីបង្កើត រណសិរ្សរួបរួមជាតិ ប្រឆាំងនឹងវត្តមានកងទ័ពវៀតណាម។
ខែមីនា ឆ្នាំ ១៩៨១
នយោបាយ និងការទូត៖ ប្រទេសថៃ និងបណ្តាប្រទេសសមាជិកអាស៊ាន (ASEAN) បានបង្កើនសម្ពាធការទូតអន្តរជាតិ ដើម្បីទាមទារឱ្យមានការដកកងទ័ពវៀតណាមចេញពីកម្ពុជា និងរៀបចំការបោះឆ្នោតក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (អ.ស.ប.)។
ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៨១
នយោបាយក្នុងស្រុកកម្ពុជា៖ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា បានរៀបចំការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសក្រុមប្រឹក្សាឃុំ-សង្កាត់ និងរដ្ឋសភាជាតិ ដែលជាជំហានមួយដើម្បីពង្រឹងរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ ទោះបីជាត្រូវរងការមិនទទួលស្គាល់ពីសំណាក់ថៃ និងអាស៊ានក៏ដោយ។
ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៨១
នយោបាយ/ការទូតសំខាន់៖ មេដឹកនាំខ្មែរទាំងបីរូប គឺ សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ, លោក សុន សាន និងលោក ខៀវ សំផន បានជួបប្រជុំគ្នានៅទីក្រុងសិង្ហបុរី ក្រោមការសម្របសម្រួល និងរៀបចំដោយប្រទេសថៃ និងសិង្ហបុរី ដើម្បីស្វែងរកការបង្កើត រដ្ឋាភិបាលចម្រុះ។ កិច្ចប្រជុំនេះបានដាក់គ្រឹះដំបូងសម្រាប់ការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (CGDK) នៅឆ្នាំក្រោយ។
ខែវិច្ឆិកា-ធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៨១
យោធា៖ ការប៉ះទង្គិចគ្នាតាមព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា បានកើតឡើងជាញឹកញាប់រវាងកងទ័ពវៀតណាម/កម្ពុជា និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធខ្មែរក្រហមដែលលាក់ខ្លួន និងឈរជើងតាមបន្ទាត់ព្រំដែនក្នុងទឹកដីថៃ (ភាគច្រើនជាំងខេត្តបាក់ដំបង និងសៀមរាបជាប់ព្រំដែនថៃ)។
ឆ្នាំ ១៩៨២
ថ្ងៃទី ១ មករា ១៩៨២
ស្ថានភាពទូទៅ៖ ភាពតានតឹងផ្នែកយោធានៅតាមបន្ទាត់ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ នៅតែបន្តខ្ពស់។ រដ្ឋាភិបាលថៃបន្តផ្ដល់ជម្រក និងការសម្របសម្រួលផ្នែកភស្តុភារដោយប្រយោលដល់កងកម្លាំងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ ដោយមានការគាំទ្រពីប្រទេសចិន និងបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិច بينما ប្រទេសវៀតណាមនៅតែបន្តឈរជើងការពាររដ្ឋាភិបាលថ្មីនៅភ្នំពេញ។
ព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយ និងយោធារវាងកម្ពុជា និងថៃ ក្នុងកំឡុងពេលថ្ងៃទី ១ មករា ១៩៨១ ដល់ ១ មករា ១៩៨២ ត្រូវាបានរៀបចំឡើងជាកាលប្បវត្តិ (Chronology) ដូចខាងក្រោម៖
ឆ្នាំ ១៩៨១
ខែមករា ឆ្នាំ ១៩៨១
កិច្ចការយោធា៖ កងទ័ពវៀតណាម (ដែលគាំទ្រសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា - PRK) និងកងទ័ពរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ បានបន្តយុទ្ធនាការបោសសម្អាតកងកម្លាំងខ្មែរក្រហម (គបធ) ដែលបានដកថយទៅកាន់តំបន់ព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា។
ស្ថានភាពព្រំដែន៖ ភាគីថៃបានប្រកាសរក្សាជំហរអព្យាក្រឹត្យ ប៉ុន្តែបានពង្រឹងកងទ័ពតាមបណ្តោយព្រំដែន ដើម្បីទប់ស្កាត់ការឆ្លងដែននៃគ្រាប់រំសេវ និងការប៉ះទង្គិចគ្នាដែលតែងតែធ្លាក់ចូលមកទឹកដីថៃ។
ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៨១
នយោបាយ៖ មេដឹកនាំខ្មែរក្រហម ខៀវ សំផន បានបង្ហាញការត្រៀមខ្លួនជាស្រេចក្នុងការចងសម្ព័ន្ធភាពជាមួយក្រុមនយោបាយផ្សេងទៀត រួមមានក្រុមរបស់លោក សុន សាន (រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ - KPNLF) និងក្រុមរបស់សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ ដើម្បីបង្កើត រណសិរ្សរួបរួមជាតិ ប្រឆាំងនឹងវត្តមានកងទ័ពវៀតណាម។
ខែមីនា ឆ្នាំ ១៩៨១
នយោបាយ និងការទូត៖ ប្រទេសថៃ និងបណ្តាប្រទេសសមាជិកអាស៊ាន (ASEAN) បានបង្កើនសម្ពាធការទូតអន្តរជាតិ ដើម្បីទាមទារឱ្យមានការដកកងទ័ពវៀតណាមចេញពីកម្ពុជា និងរៀបចំការបោះឆ្នោតក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ (អ.ស.ប.)។
ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩៨១
នយោបាយក្នុងស្រុកកម្ពុជា៖ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា បានរៀបចំការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសក្រុមប្រឹក្សាឃុំ-សង្កាត់ និងរដ្ឋសភាជាតិ ដែលជាជំហានមួយដើម្បីពង្រឹងរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ ទោះបីជាត្រូវរងការមិនទទួលស្គាល់ពីសំណាក់ថៃ និងអាស៊ានក៏ដោយ។
ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៨១
នយោបាយ/ការទូតសំខាន់៖ មេដឹកនាំខ្មែរទាំងបីរូប គឺ សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ, លោក សុន សាន និងលោក ខៀវ សំផន បានជួបប្រជុំគ្នានៅទីក្រុងសិង្ហបុរី ក្រោមការសម្របសម្រួល និងរៀបចំដោយប្រទេសថៃ និងសិង្ហបុរី ដើម្បីស្វែងរកការបង្កើត រដ្ឋាភិបាលចម្រុះ។ កិច្ចប្រជុំនេះបានដាក់គ្រឹះដំបូងសម្រាប់ការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (CGDK) នៅឆ្នាំក្រោយ។
ខែវិច្ឆិកា-ធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៨១
យោធា៖ ការប៉ះទង្គិចគ្នាតាមព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា បានកើតឡើងជាញឹកញាប់រវាងកងទ័ពវៀតណាម/កម្ពុជា និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធខ្មែរក្រហមដែលលាក់ខ្លួន និងឈរជើងតាមបន្ទាត់ព្រំដែនក្នុងទឹកដីថៃ (ភាគច្រើនជាំងខេត្តបាក់ដំបង និងសៀមរាបជាប់ព្រំដែនថៃ)។
ឆ្នាំ ១៩៨២
ថ្ងៃទី ១ មករា ១៩៨២
ស្ថានភាពទូទៅ៖ ភាពតានតឹងផ្នែកយោធានៅតាមបន្ទាត់ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ នៅតែបន្តខ្ពស់។ រដ្ឋាភិបាលថៃបន្តផ្ដល់ជម្រក និងការសម្របសម្រួលផ្នែកភស្តុភារដោយប្រយោលដល់កងកម្លាំងប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ ដោយមានការគាំទ្រពីប្រទេសចិន និងបណ្តាប្រទេសលោកខាងលិច بينما ប្រទេសវៀតណាមនៅតែបន្តឈរជើងការពាររដ្ឋាភិបាលថ្មីនៅភ្នំពេញ។
សង្ខេបព្រឹត្តិការណ៍ នយោបាយ យោធា នៅថៃនិង កម្ពុជា ជា កាលប្បវត្តិ Chronology រវាង ថៃ និង កម្ពុជា ១ មករា ១៩៨២ ដល់ ១ មករា ១៩៨៣
ការវិវត្តន៍ស្ថានភាពនយោបាយ និងយោធារវាង ប្រទេសថៃ និងកម្ពុជា ក្នុងអំឡុងពេលពី ថ្ងៃទី១ មករា ១៩៨២ ដល់ ថ្ងៃទី១ មករា ១៩៨៣ គឺជាកាលកំណត់ដ៏សំខាន់មួយក្នុងសម័យសង្គ្រាមត្រជាក់ ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងជម្លោះកម្ពុជា-វៀតណាម ការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលចម្រុះតស៊ូ និងបញ្ហាព្រំដែន។
ខាងក្រោមនេះគឺជាកាលប្បវត្តិ (Chronology) នៃព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយ និងយោធាគន្លឹះៗក្នុងចន្លោះពេលនោះ៖
ឆ្នាំ១៩៨២
ខែកុម្ភៈ ១៩៨២៖
នយោបាយ៖ កិច្ចចរចារវាងមេដឹកនាំខ្មែរតស៊ូនៅនានាប្រទេស (រួមមាន សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ លោក សុន ស៊ាន និងក្រុមខៀវ សំផន នៃខ្មែរក្រហម) បានចាប់ផ្តើមបង្កើតរូបរាងឡើងវិញ ដើម្បីឈានដល់ការបង្កើតរណសិរ្សរួមប្រឆាំងនឹងកងទ័ពវៀតណាម និងរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (ដែលគាំទ្រដោយវៀតណាម) ដោយមានប្រទេសថៃ និងប្រទេសចាំបាច់តំបន់អាស៊ានជួយគាំទ្រផ្នែកភស្តុភារ និងនយោបាយការទូត។
ខែមិថុនា ១៩៨២៖
ព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយជាតិ-អន្តរជាតិដ៏ធំ៖ នៅថ្ងៃទី ២២ មិថុនា ១៩៨២ មេដឹកនាំតស៊ូកម្ពុជាទាំងបី factions (ហ្វុនស៊ិនប៉ិច រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ KPNLF និងកម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យកម្ពុជា/ខ្មែរក្រហម) បានចុះហត្ថិច្ឆេទជាផ្លូវការលើកិច្ចព្រមព្រៀងនៅទីក្រុងគូឡាឡាំពួ ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី ដើម្បីបង្កើត «រដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ» (CGDK) ដោយមាន សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ ជាប្រធានាធិបតេយ្យ និង លោក សុន ស៊ាន ជាលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី។
ឥទ្ធិពលដល់ថៃ៖ ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានស្វាគមន៍យ៉ាងខ្លាំងពីសំណាក់រដ្ឋាភិបាលថៃ (ក្រោមការដឹកនាំរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី ព្រេម ទុណ្ណស៊ូឡាណន) ព្រោះវាជួយបង្កើត "រនាំងការពារ" នយោបាយ និងយោធានៅតាមបណ្តោយព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា មិនឱ្យកងទ័ពវៀតណាមឈានចូលមកជិតទឹកដីថៃពេក។
ខែកក្កដា - សីហា ១៩៨២៖
យោធា៖ កងទ័ពវៀតណាម និងកងទ័ពរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ បានបើកយុទ្ធនាការយោធារដូវវស្សាដើម្បីទប់ស្កាត់ និងវាយលុកបំផ្លាញមូលដ្ឋានទ័ពរបស់កម្លាំងតស៊ូ CGDK ដែលលាក់ខ្លួននៅតាមបន្ទាត់ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ។ ជាលទ្ធផល ការប៉ះទង្គិចគ្នាតែងតែកើតឡើងជាញឹកញាប់ ដែលធ្វើឱ្យគ្រាប់កាំភ្លើងធំ ឬការប្រយុទ្ធគ្នាមួយចំនួនធ្លាក់ចូលជ្រុលមកលើទឹកដីថៃ បង្កើតបានជាភាពតានតឹងអធិបតេយ្យភាពតាមព្រំដែន។
ខែកញ្ញា - វិច្ឆិកា ១៩៨២៖
ការទូត និងយោធា៖ រដ្ឋាភិបាលថៃបានបង្កើនការទាមទារ និងថ្កោលទោសជាអន្តរជាតិចំពោះការរំលោភបំពានអធិបតេយ្យភាពថៃពីសំណាក់កងទ័ពវៀតណាមដែលដេញតាមកំទេចកម្លាំងតស៊ូខ្មែរ។ ទន្ទឹមនឹងនោះ ភាគីថៃបានបន្តផ្តល់ជំរក និងការគាំទ្រផ្នែកមនុស្សធម៌ ក៏ដូចជាផ្លូវយុទ្ធសាស្ត្រក្រោយខ្នងដល់កងទ័ពតស៊ូទាំងបី ដើម្បីបន្តធ្វើសង្គ្រាមទ័ពព្រៃប្រឆាំងនឹងវត្តមានវៀតណាមនៅកម្ពុជា។
ធ្នូ ១៩៨២៖
យោធា៖ ស្ថានភាពតាមព្រំដែនស្ងប់ស្ងាត់បន្តិចដោយសាររដូវប្រាំងចាប់ផ្តើមផ្អែកលើការត្រៀមលក្ខណៈវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំសាថ្មី។ ភាគីវៀតណាមនិងកងទ័ពកម្ពុជាបានពង្រឹងខ្សែការពារតាមបន្ទាត់ព្រំដែន დას westward ខណៈកម្លាំង CGDK ក្រោមជំនួយពីថៃបានរៀបចំទីតាំងការពារខ្លួន។
ឆ្នាំ១៩៨៣ (រហូតដល់ ១ មករា ១៩៨៣)
ចុងខែធ្នូ ១៩៨២ ដល់ ដើមខែមករា ១៩៨៣៖
យោធា៖ ភាពតានតឹងបានឈានដល់កម្រិតខ្ពស់មុនដំណាច់ឆ្នាំ ១៩៨២ ឆ្ពោះចូលថ្ងៃទី ១ មករា ១៩៨៣ ដោយសារសញ្ញាណនៃការត្រៀមខ្លួនបើក "យុទ្ធនាការរដូវប្រាំង" យ៉ាងទូលំទូលាយរបស់កងទ័ពវៀតណាម ក្នុងការបោសសម្អាតមូលដ្ឋានទ័ពសំខាន់ៗរបស់រដ្ឋាភិបាលចម្រុះតស៊ូ (CGDK) ជាពិសេសតំបន់ភ្នំដងរែក និងភូមិសាស្ត្រជាប់ព្រំដែនថៃ ដែលធ្វើឲ្យកងទ័ពថៃត្រូវដាក់កងការពារកម្រិតខ្ពស់តាមព្រំដែនក្នុងអំឡុងពេលនោះ។
ការវិវត្តន៍ស្ថានភាពនយោបាយ និងយោធារវាង ប្រទេសថៃ និងកម្ពុជា ក្នុងអំឡុងពេលពី ថ្ងៃទី១ មករា ១៩៨២ ដល់ ថ្ងៃទី១ មករា ១៩៨៣ គឺជាកាលកំណត់ដ៏សំខាន់មួយក្នុងសម័យសង្គ្រាមត្រជាក់ ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងជម្លោះកម្ពុជា-វៀតណាម ការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលចម្រុះតស៊ូ និងបញ្ហាព្រំដែន។
ខាងក្រោមនេះគឺជាកាលប្បវត្តិ (Chronology) នៃព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយ និងយោធាគន្លឹះៗក្នុងចន្លោះពេលនោះ៖
ឆ្នាំ១៩៨២
ខែកុម្ភៈ ១៩៨២៖
នយោបាយ៖ កិច្ចចរចារវាងមេដឹកនាំខ្មែរតស៊ូនៅនានាប្រទេស (រួមមាន សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ លោក សុន ស៊ាន និងក្រុមខៀវ សំផន នៃខ្មែរក្រហម) បានចាប់ផ្តើមបង្កើតរូបរាងឡើងវិញ ដើម្បីឈានដល់ការបង្កើតរណសិរ្សរួមប្រឆាំងនឹងកងទ័ពវៀតណាម និងរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (ដែលគាំទ្រដោយវៀតណាម) ដោយមានប្រទេសថៃ និងប្រទេសចាំបាច់តំបន់អាស៊ានជួយគាំទ្រផ្នែកភស្តុភារ និងនយោបាយការទូត។
ខែមិថុនា ១៩៨២៖
ព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយជាតិ-អន្តរជាតិដ៏ធំ៖ នៅថ្ងៃទី ២២ មិថុនា ១៩៨២ មេដឹកនាំតស៊ូកម្ពុជាទាំងបី factions (ហ្វុនស៊ិនប៉ិច រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ KPNLF និងកម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យកម្ពុជា/ខ្មែរក្រហម) បានចុះហត្ថិច្ឆេទជាផ្លូវការលើកិច្ចព្រមព្រៀងនៅទីក្រុងគូឡាឡាំពួ ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី ដើម្បីបង្កើត «រដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ» (CGDK) ដោយមាន សម្តេចព្រះនរោត្តម សីហនុ ជាប្រធានាធិបតេយ្យ និង លោក សុន ស៊ាន ជាលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី។
ឥទ្ធិពលដល់ថៃ៖ ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានស្វាគមន៍យ៉ាងខ្លាំងពីសំណាក់រដ្ឋាភិបាលថៃ (ក្រោមការដឹកនាំរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី ព្រេម ទុណ្ណស៊ូឡាណន) ព្រោះវាជួយបង្កើត "រនាំងការពារ" នយោបាយ និងយោធានៅតាមបណ្តោយព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា មិនឱ្យកងទ័ពវៀតណាមឈានចូលមកជិតទឹកដីថៃពេក។
ខែកក្កដា - សីហា ១៩៨២៖
យោធា៖ កងទ័ពវៀតណាម និងកងទ័ពរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ បានបើកយុទ្ធនាការយោធារដូវវស្សាដើម្បីទប់ស្កាត់ និងវាយលុកបំផ្លាញមូលដ្ឋានទ័ពរបស់កម្លាំងតស៊ូ CGDK ដែលលាក់ខ្លួននៅតាមបន្ទាត់ព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ។ ជាលទ្ធផល ការប៉ះទង្គិចគ្នាតែងតែកើតឡើងជាញឹកញាប់ ដែលធ្វើឱ្យគ្រាប់កាំភ្លើងធំ ឬការប្រយុទ្ធគ្នាមួយចំនួនធ្លាក់ចូលជ្រុលមកលើទឹកដីថៃ បង្កើតបានជាភាពតានតឹងអធិបតេយ្យភាពតាមព្រំដែន។
ខែកញ្ញា - វិច្ឆិកា ១៩៨២៖
ការទូត និងយោធា៖ រដ្ឋាភិបាលថៃបានបង្កើនការទាមទារ និងថ្កោលទោសជាអន្តរជាតិចំពោះការរំលោភបំពានអធិបតេយ្យភាពថៃពីសំណាក់កងទ័ពវៀតណាមដែលដេញតាមកំទេចកម្លាំងតស៊ូខ្មែរ។ ទន្ទឹមនឹងនោះ ភាគីថៃបានបន្តផ្តល់ជំរក និងការគាំទ្រផ្នែកមនុស្សធម៌ ក៏ដូចជាផ្លូវយុទ្ធសាស្ត្រក្រោយខ្នងដល់កងទ័ពតស៊ូទាំងបី ដើម្បីបន្តធ្វើសង្គ្រាមទ័ពព្រៃប្រឆាំងនឹងវត្តមានវៀតណាមនៅកម្ពុជា។
ធ្នូ ១៩៨២៖
យោធា៖ ស្ថានភាពតាមព្រំដែនស្ងប់ស្ងាត់បន្តិចដោយសាររដូវប្រាំងចាប់ផ្តើមផ្អែកលើការត្រៀមលក្ខណៈវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំសាថ្មី។ ភាគីវៀតណាមនិងកងទ័ពកម្ពុជាបានពង្រឹងខ្សែការពារតាមបន្ទាត់ព្រំដែន დას westward ខណៈកម្លាំង CGDK ក្រោមជំនួយពីថៃបានរៀបចំទីតាំងការពារខ្លួន។
ឆ្នាំ១៩៨៣ (រហូតដល់ ១ មករា ១៩៨៣)
ចុងខែធ្នូ ១៩៨២ ដល់ ដើមខែមករា ១៩៨៣៖
យោធា៖ ភាពតានតឹងបានឈានដល់កម្រិតខ្ពស់មុនដំណាច់ឆ្នាំ ១៩៨២ ឆ្ពោះចូលថ្ងៃទី ១ មករា ១៩៨៣ ដោយសារសញ្ញាណនៃការត្រៀមខ្លួនបើក "យុទ្ធនាការរដូវប្រាំង" យ៉ាងទូលំទូលាយរបស់កងទ័ពវៀតណាម ក្នុងការបោសសម្អាតមូលដ្ឋានទ័ពសំខាន់ៗរបស់រដ្ឋាភិបាលចម្រុះតស៊ូ (CGDK) ជាពិសេសតំបន់ភ្នំដងរែក និងភូមិសាស្ត្រជាប់ព្រំដែនថៃ ដែលធ្វើឲ្យកងទ័ពថៃត្រូវដាក់កងការពារកម្រិតខ្ពស់តាមព្រំដែនក្នុងអំឡុងពេលនោះ។
សង្ខេបព្រឹត្តិការណ៍ នយោបាយ យោធា នៅថៃនិង កម្ពុជា ជា កាលប្បវត្តិ Chronology រវាង ថៃ និង កម្ពុជា ១ មករា ១៩៨៣ ដល់ ១ មករា ១៩៨៤
ព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយ និងយោធារវាងកម្ពុជា និងថៃ ក្នុងអំឡុងពេលពី ថ្ងៃទី១ មករា ១៩៨៣ ដល់ ថ្ងៃទី១ មករា ១៩៨៤ ត្រូវបានរៀបចំឡើងជាកាលប្បវត្តិ (Chronology) ដូចខាងក្រោម៖
ឆ្នាំ១៩៨៣
ខែមករា ឆ្នាំ១៩៨៣
កិច្ចប្រជុំរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាស៊ាន៖ ប្រទេសថៃរួមជាមួយសមាជិកអាស៊ានផ្សេងទៀត បានបន្តដាក់សម្ពាធការទូតយ៉ាងខ្លាំងក្លាលើការគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (CGDK) និងទាមទារឱ្យមានការដកទ័ពវៀតណាមចេញពីកម្ពុជា។
ការប៉ះទង្គិចតាមព្រំដែន៖ កងទ័ពវៀតណាម-កម្ពុជា (ហេង សំរិន) និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធខេមរភូមិន្ទ និងក្រុមប្រឆាំង បានប៉ះទង្គិចគ្នាជាបន្តបន្ទាប់នៅតាមតំបន់ព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា (ជាពិសេសនៅខេត្តស្រះកែវ និងបូរីរ៉ាំយ) ដែលបណ្តាលឱ្យមានគ្រាប់កាំភ្លើងធ្លាក់ចូលទឹកដីថៃជាញឹកញាប់។
ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៨៣
ដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់លោក ស៊ិទ្ធ សាវសិលា (Siddhi Savetsila)៖ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសថៃ បានធ្វើសកម្មភាពការទូតយ៉ាងសកម្មប្រឆាំងនឹងវត្តមានយោធាវៀតណាមនៅកម្ពុជា និងបានជួបពិភាក្សាជាមួយមេដឹកនាំអន្តរជាតិ ដើម្បីរកដំណោះស្រាយនយោបាយ។
ការវាយលុករបស់វៀតណាម៖ កងទ័ពវៀតណាមបានបើកប្រតិបត្តិការបោសសម្អាតមូលដ្ឋានរបស់កងទ័ពរណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ (KPNLF) នៅតាមបណ្តោយព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា។
ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៨៣
ការរំលោភបំពានអធិបតេយ្យភាព៖ ថៃបានចោទប្រកាន់កងទ័ពវៀតណាមថាបានចូលលុកលុយទឹកដីថៃដោយផ្ទាល់ ក្នុងការតាមបុកកម្ពុជាប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ។ រដ្ឋាភិបាលថៃបានដាក់លិខិតតវ៉ាជាផ្លូវការទៅកាន់អង្គការសហប្រជាជាតិ (អ.ស.ប.)។
ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៨៣
កិច្ចប្រជុំរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាស៊ាន (នៅបាងកក)៖ ថៃបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍រួមមួយ ដែលស្នើឱ្យមានការដកទ័ពវៀតណាមពីកម្ពុជាជាដំណាក់កាលៗ ភ្ជាប់ជាមួយការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ។
ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៨៣
សម័យប្រជុំមហាសន្និបាត អ.ស.ប.៖ ប្រទេសថៃ និងបណ្តាប្រទេសអាស៊ានបានសម្របសម្រួលសេចក្តីសម្រេចចិត្តស្តីពីកម្ពុជា ដោយប្រឆាំងដាច់ខາດចំពោះការទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (SPK) នៅเวทีអន្តរជាតិ។
ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៨៣
ដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់ លោក ហ្សកស៍ ឈុលត្ស៍ (George Shultz)៖ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក បានបំពេញទស្សនកិច្ចនៅประเทศไทย ដើម្បីពិភាក្សាអំពីបញ្ហាសន្តិសុខតាមព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា និងការគាំទ្ររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកចំពោះគោលនយោបាយរបស់អាស៊ាន។
ឆ្នាំ១៩៨៤
ខែមករា ឆ្នាំ១៩៨៤
ស្ថានភាពតានតឹងដើមឆ្នាំ៖ ស្ថានការណ៍យោធានៅតាមព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា នៅតែបន្តក្តៅគគុកដដែល ដោយសារភាគីថៃនៅតែបន្តរក្សាជំហររឹងមាំក្នុងការការពារបូរណភាពទឹកដីរបស់ខ្លួន ព្រមទាំងផ្តល់ជម្រក និងជំនួយមនុស្សធម៌ដល់ជនភៀសខ្លួនខ្មែរ និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធតស៊ូដែលភៀសខ្លួនចូលមកក្នុងទឹកដីថៃពេលមានការវាយលុកពីកងទ័ពវៀតណាម។
ព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយ និងយោធារវាងកម្ពុជា និងថៃ ក្នុងអំឡុងពេលពី ថ្ងៃទី១ មករា ១៩៨៣ ដល់ ថ្ងៃទី១ មករា ១៩៨៤ ត្រូវបានរៀបចំឡើងជាកាលប្បវត្តិ (Chronology) ដូចខាងក្រោម៖
ឆ្នាំ១៩៨៣
ខែមករា ឆ្នាំ១៩៨៣
កិច្ចប្រជុំរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាស៊ាន៖ ប្រទេសថៃរួមជាមួយសមាជិកអាស៊ានផ្សេងទៀត បានបន្តដាក់សម្ពាធការទូតយ៉ាងខ្លាំងក្លាលើការគាំទ្ររដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (CGDK) និងទាមទារឱ្យមានការដកទ័ពវៀតណាមចេញពីកម្ពុជា។
ការប៉ះទង្គិចតាមព្រំដែន៖ កងទ័ពវៀតណាម-កម្ពុជា (ហេង សំរិន) និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធខេមរភូមិន្ទ និងក្រុមប្រឆាំង បានប៉ះទង្គិចគ្នាជាបន្តបន្ទាប់នៅតាមតំបន់ព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា (ជាពិសេសនៅខេត្តស្រះកែវ និងបូរីរ៉ាំយ) ដែលបណ្តាលឱ្យមានគ្រាប់កាំភ្លើងធ្លាក់ចូលទឹកដីថៃជាញឹកញាប់។
ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៨៣
ដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់លោក ស៊ិទ្ធ សាវសិលា (Siddhi Savetsila)៖ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសថៃ បានធ្វើសកម្មភាពការទូតយ៉ាងសកម្មប្រឆាំងនឹងវត្តមានយោធាវៀតណាមនៅកម្ពុជា និងបានជួបពិភាក្សាជាមួយមេដឹកនាំអន្តរជាតិ ដើម្បីរកដំណោះស្រាយនយោបាយ។
ការវាយលុករបស់វៀតណាម៖ កងទ័ពវៀតណាមបានបើកប្រតិបត្តិការបោសសម្អាតមូលដ្ឋានរបស់កងទ័ពរណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ (KPNLF) នៅតាមបណ្តោយព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា។
ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៨៣
ការរំលោភបំពានអធិបតេយ្យភាព៖ ថៃបានចោទប្រកាន់កងទ័ពវៀតណាមថាបានចូលលុកលុយទឹកដីថៃដោយផ្ទាល់ ក្នុងការតាមបុកកម្ពុជាប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ។ រដ្ឋាភិបាលថៃបានដាក់លិខិតតវ៉ាជាផ្លូវការទៅកាន់អង្គការសហប្រជាជាតិ (អ.ស.ប.)។
ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៨៣
កិច្ចប្រជុំរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាស៊ាន (នៅបាងកក)៖ ថៃបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍រួមមួយ ដែលស្នើឱ្យមានការដកទ័ពវៀតណាមពីកម្ពុជាជាដំណាក់កាលៗ ភ្ជាប់ជាមួយការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ។
ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៨៣
សម័យប្រជុំមហាសន្និបាត អ.ស.ប.៖ ប្រទេសថៃ និងបណ្តាប្រទេសអាស៊ានបានសម្របសម្រួលសេចក្តីសម្រេចចិត្តស្តីពីកម្ពុជា ដោយប្រឆាំងដាច់ខາດចំពោះការទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (SPK) នៅเวทีអន្តរជាតិ។
ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៨៣
ដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់ លោក ហ្សកស៍ ឈុលត្ស៍ (George Shultz)៖ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសសហរដ្ឋអាមេរិក បានបំពេញទស្សនកិច្ចនៅประเทศไทย ដើម្បីពិភាក្សាអំពីបញ្ហាសន្តិសុខតាមព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា និងការគាំទ្ររបស់សហរដ្ឋអាមេរិកចំពោះគោលនយោបាយរបស់អាស៊ាន។
ឆ្នាំ១៩៨៤
ខែមករា ឆ្នាំ១៩៨៤
ស្ថានភាពតានតឹងដើមឆ្នាំ៖ ស្ថានការណ៍យោធានៅតាមព្រំដែនថៃ-កម្ពុជា នៅតែបន្តក្តៅគគុកដដែល ដោយសារភាគីថៃនៅតែបន្តរក្សាជំហររឹងមាំក្នុងការការពារបូរណភាពទឹកដីរបស់ខ្លួន ព្រមទាំងផ្តល់ជម្រក និងជំនួយមនុស្សធម៌ដល់ជនភៀសខ្លួនខ្មែរ និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធតស៊ូដែលភៀសខ្លួនចូលមកក្នុងទឹកដីថៃពេលមានការវាយលុកពីកងទ័ពវៀតណាម។
សង្ខេបព្រឹត្តិការណ៍ នយោបាយ យោធា នៅថៃនិង កម្ពុជា ជា កាលប្បវត្តិ Chronology រវាង ថៃ និង កម្ពុជា ១ មករា ១៩៨៤ ដល់ ១ មករា ១៩៨៥
ព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយ និងយោធារវាង ប្រទេសថៃ និងកម្ពុជា (ក្នុងសម័យកាលសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា និងសង្គ្រាមតស៊ូប្រឆាំងវៀតណាម/កងទ័ពហាណូយ) ចន្លោះពី ថ្ងៃទី១ មករា ១៩៨៤ ដល់ ថ្ងៃទី១ មករា ១៩៨៥ គឺស្ថិតក្នុងកំដៅនៃសម័យសង្គ្រាមត្រជាក់ ដែលភាគច្រើនពាក់ព័ន្ធនឹង យុទ្ធនាការរដូវប្រាំង (Dry-season offensive) របស់កងទ័ពវៀតណាម និងកងទ័ពរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ ក្នុងការវាយលុកកម្ទេចមូលដ្ឋានទ័ពរបស់កងកម្លាំងចម្រុះរដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (CGDK) តាមបន្ទាត់ព្រំដែនខ្មែរ-ថៃ ដែលនាំឱ្យមានការប៉ះទង្គិចគ្នាជាញឹកញាប់ជាមួយកងទ័ពថៃ។
ខាងក្រោមនេះគឺជាកាលប្បវត្តិ (Chronology) សង្ខេបនៃព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗ៖
ឆ្នាំ១៩៨៤
ខែមីនា - មេសា ១៩៨៤៖
កងទ័ពវៀតណាម និងកងទ័ពរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ បានបើកយុទ្ធនាការវាយលុកយ៉ាងទំហុអំឡុងរដូវប្រាំងសំដៅលើកន្លែងឈរជើងរបស់ក្រុមរណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ (KPNLF) ដឹកនាំដោយ សុន សាន់ និងមូលដ្ឋានប្រឆាំងផ្សេងទៀត។
១៥ មេសា ១៩៨៤៖
ការប្រយុទ្ធគ្នាយ่างសន្ធោសន្ធៅបានផ្ទុះឡើងជុំវិញ ជំរំអាំពិល (Ampil) ដែលជាទីបញ្ជាការដ្ឋានរបស់ KPNLF ស្ថិតនៅជាប់ព្រំដែនថៃ។ កងទ័ពវៀតណាមបានប្រើប្រាស់កងទ័ពជើងគោក និងកាំភ្លើងធំវាយលុកចូលជិតទីតាំងនេះ បង្កឱ្យមានជនស៊ីវិលខ្មែររាប់ម៉ឺននាក់ភៀសខ្លួនឆ្លងដែនចូលទឹកដីថៃ។
ឧសភា ១៩៨៤៖
ការវាយលុករបស់វៀតណាមលើជំរំជនភៀសខ្លួន និងមូលដ្ឋានប្រឆាំងតាមព្រំដែន បានជំរុញឱ្យមានជនស៊ីវិលខ្មែរប្រមាណ ២៣០,០០០នាក់ ត្រូវភៀសខ្លួនជាបណ្ដោះអាសន្នចូលទៅក្នុងទឹកដីថៃ។
មានករណីបាញ់ផ្លោង និងការឈ្លានពានឆ្លងដែនចូលទឹកដីថៃជាបន្តបន្ទាប់ ដែលធ្វើឱ្យកងទ័ពថៃ និងកងទ័ពវៀតណាមប៉ះទង្គិចគ្នាយ៉ាងខ្លាំងក្លា (ឧទាហរណ៍៖ ការប៉ះទង្គិចគ្នានៅខេត្តอุบลราชธานี/Ubon Ratchathani ដែលធ្វើឱ្យទหารថៃ និងពលរដ្ឋស្លាប់)។
រដូវក្តៅ ឆ្នាំ១៩៨៤៖
មានភាពតានតឹងផ្នែកនយោបាយផ្ទៃក្នុងក្នុងចំណោមភាគីភាគគ្នានៃរដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (CGDK) ព្រមទាំងមានរបាយការណ៍ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាខ្លះរវាងកងទ័ពខ្មែរក្រហម និងកងទ័ព KPNLF/ហ្វុនស៊ិនប៉ិច ដែលធ្វើឱ្យព្រះអង្គម្ចាស់ សីហនុ ធ្លាប់គំរប់លាលែងពីតំណែងជាប្រធានាធិបតេយ្យ coalitions ផងដែរ។
វិច្ឆិកា - ធ្នូ ១៩៨៤៖
វៀតណាមចាប់ផ្តើមត្រៀមខ្លួន និងបើកដំណើរការ យុទ្ធនាការរដូវប្រាំង ១៩៨៤-១៩៨៥ យ៉ាងទូលំទូលាយជាងមុន ដើម្បីបោសសម្អាតមូលដ្ឋានទ័ពស្រទាប់ក្រោយរបស់ពួកប្រឆាំងនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនជាប់ប្រទេសថៃទាំងមូល។
ដើមឆ្នាំ១៩៨៥ (ឈានចូល ១ មករា ១៩៨៥)
ធ្នូ ១៩៨៤ ដល់ មករា ១៩៨៥៖
កងទ័ពវៀតណាមបើកការវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំបំផុតមិនធ្លាប់មាន ដោយប្រើប្រាស់កងពលធំៗ រថក្រោះ និងកាំភ្លើងធ្ងន់ ដើម្បីវាយលុកកម្ទេចជំរំ ឬទីតាំងសំខាន់ៗរបស់ពួកប្រឆាំងនៅតាមព្រំដែន ដូចជាជំរំនៅតំបន់ Nong Chan (បឹងោងចាន់) និងជំរំផ្សេងៗទៀត ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យគ្រាប់កាំភ្លើងធំធ្លាក់ចូលទឹកដីថៃជាញឹកញាប់ និងនាំឱ្យមានការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយផ្ទាល់យ៉ាងបង្ហូរឈាមរវាងកងទ័ពថៃ និងវៀតណាមនៅតាមព្រំដែនខេត្តប្រាជីនបុរី បុរីរាំ និងសុรិនทร์ (Surin) ជាបន្តបន្ទាប់។
ព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយ និងយោធារវាង ប្រទេសថៃ និងកម្ពុជា (ក្នុងសម័យកាលសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា និងសង្គ្រាមតស៊ូប្រឆាំងវៀតណាម/កងទ័ពហាណូយ) ចន្លោះពី ថ្ងៃទី១ មករា ១៩៨៤ ដល់ ថ្ងៃទី១ មករា ១៩៨៥ គឺស្ថិតក្នុងកំដៅនៃសម័យសង្គ្រាមត្រជាក់ ដែលភាគច្រើនពាក់ព័ន្ធនឹង យុទ្ធនាការរដូវប្រាំង (Dry-season offensive) របស់កងទ័ពវៀតណាម និងកងទ័ពរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ ក្នុងការវាយលុកកម្ទេចមូលដ្ឋានទ័ពរបស់កងកម្លាំងចម្រុះរដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (CGDK) តាមបន្ទាត់ព្រំដែនខ្មែរ-ថៃ ដែលនាំឱ្យមានការប៉ះទង្គិចគ្នាជាញឹកញាប់ជាមួយកងទ័ពថៃ។
ខាងក្រោមនេះគឺជាកាលប្បវត្តិ (Chronology) សង្ខេបនៃព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗ៖
ឆ្នាំ១៩៨៤
ខែមីនា - មេសា ១៩៨៤៖
កងទ័ពវៀតណាម និងកងទ័ពរដ្ឋាភិបាលក្រុងភ្នំពេញ បានបើកយុទ្ធនាការវាយលុកយ៉ាងទំហុអំឡុងរដូវប្រាំងសំដៅលើកន្លែងឈរជើងរបស់ក្រុមរណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាជនខ្មែរ (KPNLF) ដឹកនាំដោយ សុន សាន់ និងមូលដ្ឋានប្រឆាំងផ្សេងទៀត។
១៥ មេសា ១៩៨៤៖
ការប្រយុទ្ធគ្នាយ่างសន្ធោសន្ធៅបានផ្ទុះឡើងជុំវិញ ជំរំអាំពិល (Ampil) ដែលជាទីបញ្ជាការដ្ឋានរបស់ KPNLF ស្ថិតនៅជាប់ព្រំដែនថៃ។ កងទ័ពវៀតណាមបានប្រើប្រាស់កងទ័ពជើងគោក និងកាំភ្លើងធំវាយលុកចូលជិតទីតាំងនេះ បង្កឱ្យមានជនស៊ីវិលខ្មែររាប់ម៉ឺននាក់ភៀសខ្លួនឆ្លងដែនចូលទឹកដីថៃ។
ឧសភា ១៩៨៤៖
ការវាយលុករបស់វៀតណាមលើជំរំជនភៀសខ្លួន និងមូលដ្ឋានប្រឆាំងតាមព្រំដែន បានជំរុញឱ្យមានជនស៊ីវិលខ្មែរប្រមាណ ២៣០,០០០នាក់ ត្រូវភៀសខ្លួនជាបណ្ដោះអាសន្នចូលទៅក្នុងទឹកដីថៃ។
មានករណីបាញ់ផ្លោង និងការឈ្លានពានឆ្លងដែនចូលទឹកដីថៃជាបន្តបន្ទាប់ ដែលធ្វើឱ្យកងទ័ពថៃ និងកងទ័ពវៀតណាមប៉ះទង្គិចគ្នាយ៉ាងខ្លាំងក្លា (ឧទាហរណ៍៖ ការប៉ះទង្គិចគ្នានៅខេត្តอุบลราชธานี/Ubon Ratchathani ដែលធ្វើឱ្យទหารថៃ និងពលរដ្ឋស្លាប់)។
រដូវក្តៅ ឆ្នាំ១៩៨៤៖
មានភាពតានតឹងផ្នែកនយោបាយផ្ទៃក្នុងក្នុងចំណោមភាគីភាគគ្នានៃរដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (CGDK) ព្រមទាំងមានរបាយការណ៍ពីការប៉ះទង្គិចគ្នាខ្លះរវាងកងទ័ពខ្មែរក្រហម និងកងទ័ព KPNLF/ហ្វុនស៊ិនប៉ិច ដែលធ្វើឱ្យព្រះអង្គម្ចាស់ សីហនុ ធ្លាប់គំរប់លាលែងពីតំណែងជាប្រធានាធិបតេយ្យ coalitions ផងដែរ។
វិច្ឆិកា - ធ្នូ ១៩៨៤៖
វៀតណាមចាប់ផ្តើមត្រៀមខ្លួន និងបើកដំណើរការ យុទ្ធនាការរដូវប្រាំង ១៩៨៤-១៩៨៥ យ៉ាងទូលំទូលាយជាងមុន ដើម្បីបោសសម្អាតមូលដ្ឋានទ័ពស្រទាប់ក្រោយរបស់ពួកប្រឆាំងនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនជាប់ប្រទេសថៃទាំងមូល។
ដើមឆ្នាំ១៩៨៥ (ឈានចូល ១ មករា ១៩៨៥)
ធ្នូ ១៩៨៤ ដល់ មករា ១៩៨៥៖
កងទ័ពវៀតណាមបើកការវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំបំផុតមិនធ្លាប់មាន ដោយប្រើប្រាស់កងពលធំៗ រថក្រោះ និងកាំភ្លើងធ្ងន់ ដើម្បីវាយលុកកម្ទេចជំរំ ឬទីតាំងសំខាន់ៗរបស់ពួកប្រឆាំងនៅតាមព្រំដែន ដូចជាជំរំនៅតំបន់ Nong Chan (បឹងោងចាន់) និងជំរំផ្សេងៗទៀត ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យគ្រាប់កាំភ្លើងធំធ្លាក់ចូលទឹកដីថៃជាញឹកញាប់ និងនាំឱ្យមានការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយផ្ទាល់យ៉ាងបង្ហូរឈាមរវាងកងទ័ពថៃ និងវៀតណាមនៅតាមព្រំដែនខេត្តប្រាជីនបុរី បុរីរាំ និងសុรិនทร์ (Surin) ជាបន្តបន្ទាប់។
Generate an image map G 900px X 1100px អំពីជំរុំ ជំរុំភ្នំខាងអ៊ីដាវ បង្ហាញពី ទីតាំង បណ្តោយ ទទឹង ស្ថានភាពរស់នៅ Inforgraphy data :
Khao I Dang camp opened in 1979, after the fall of the Khmer Rouge, and became one of the most enduring refugee camps on the Thai-Cambodia border. At its peak, the huge compound of bamboo and thatched houses sheltered nearly 140,000 refugees. It closed in 1993.
Inaugurated on Monday (May 30), the Learning Centre for the History of Khao I Dang uses photographs, videos and text to pay tribute to an important waypoint in the Cambodian exodus and an enduring symbol of the international humanitarian response to the crisis.
ពិតជាមាន វែបសាយផ្លូវការរបស់អង្គការអន្តរជាតិ សារព័ត៌មាន និងបណ្ណសារប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើន បានកត់ត្រា និងសរសេរយ៉ាងលម្អិតអំពីជំរុំជនភៀសសឹកខ្មែរតាមព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ (ចន្លោះឆ្នាំ ១៩៧៩ ដល់ ១៩៩៣)។
លោកអ្នកអាចចូលទៅអាន និងស្រាវជ្រាវព័ត៌មានលម្អិតតាមរយៈគេហទំព័រទាំងនេះ៖
១. វែបសាយអង្គការសហប្រជាជាតិ និងមនុស្សធម៌ (អន្តរជាតិ)
UNHCR (ទីភ្នាក់ងារជនភៀសខ្លួន UN)៖ មានអត្ថបទនិយាយពីប្រវត្តិនៃការបើក និងបិទជំរុំដ៏ល្បីល្បាញ ដូចជាជំរុំខៅអ៊ីដាង (Khao I Dang)។ លោកអ្នកអាចអានអត្ថបទផ្លូវការនៅ UNHCR Khao I Dang History។ [1]
គណៈកម្មាធិការអន្តរជាតិកាកបាទក្រហម (ICRC)៖ មានរក្សាទុកនូវរូបថតប្រវត្តិសាស្ត្រ និងឯកសារសកម្មភាពមនុស្សធម៌នៅក្នុងជំរុំជនភៀសខ្លួនខ្មែរ (ជាពិសេសជំរុំសាយធូ - Site 2)។ លោកអ្នកអាចមើលបណ្ណសាររូបថតទាំងនោះនៅ ICRC Audiovisual Archives។ [1]
២. វែបសាយស្រាវជ្រាវ និងឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រ
មជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា (DC-Cam)៖ មានចុះផ្សាយនូវអត្ថបទស្រាវជ្រាវ និងការចងចាំរបស់ពលរដ្ឋខ្មែរដែលធ្លាប់រស់នៅក្នុងជំរុំភៀសខ្លួនតាមព្រំដែន ដូចជាភ្នំខ្មោចជាដើម។ អាចចូលអាននៅ DC-Cam Refugee Camps Perspective។ [1]
Wikipedia (វិគីភីឌា)៖ មានអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រចងក្រងយ៉ាងលម្អិតអំពីជំរុំជនភៀសខ្លួនធំៗ។ លោកអ្នកអាចស្វែងរកព័ត៌មានលម្អិតអំពីជំរុំដែលធំជាងគេនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍នាពេលនោះតាមរយៈ Wikipedia Site Two Refugee Camp។ [1]
៣. ការផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងព្រឹត្តិការណ៍បច្ចុប្បន្ន
គួររំលឹកផងដែរថា ជំរុំជនភៀសខ្លួនពីអតីតកាលមួយចំនួន (ដូចជាជំរុំ Site 2) ក្រោយមកត្រូវបានគេបិទ និងរៀបចំឱ្យក្លាយជាភូមិកររបស់ពលរដ្ឋខ្មែរវិញ (ឧទាហរណ៍៖ ភូមិជោគជ័យ ក្នុងខេត្តបន្ទាយមានជ័យ)។ ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ តំបន់ទាំងនោះបានក្លាយជាចំណុចក្ដៅនៃជម្លោះដីធ្លី និងព្រំដែនរវាងកម្ពុជា និងថៃ ដែលកំពុងមានការជជែកវែកញែកយ៉ាងខ្លាំងលើបណ្តាញសង្គម ផ្អែកលើរូបភាពផ្កាយរណបថ្មីៗ។
លោកអ្នកអាចចូលទៅអាន និងស្រាវជ្រាវព័ត៌មានលម្អិតតាមរយៈគេហទំព័រទាំងនេះ៖
១. វែបសាយអង្គការសហប្រជាជាតិ និងមនុស្សធម៌ (អន្តរជាតិ)
UNHCR (ទីភ្នាក់ងារជនភៀសខ្លួន UN)៖ មានអត្ថបទនិយាយពីប្រវត្តិនៃការបើក និងបិទជំរុំដ៏ល្បីល្បាញ ដូចជាជំរុំខៅអ៊ីដាង (Khao I Dang)។ លោកអ្នកអាចអានអត្ថបទផ្លូវការនៅ UNHCR Khao I Dang History។ [1]
គណៈកម្មាធិការអន្តរជាតិកាកបាទក្រហម (ICRC)៖ មានរក្សាទុកនូវរូបថតប្រវត្តិសាស្ត្រ និងឯកសារសកម្មភាពមនុស្សធម៌នៅក្នុងជំរុំជនភៀសខ្លួនខ្មែរ (ជាពិសេសជំរុំសាយធូ - Site 2)។ លោកអ្នកអាចមើលបណ្ណសាររូបថតទាំងនោះនៅ ICRC Audiovisual Archives។ [1]
២. វែបសាយស្រាវជ្រាវ និងឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រ
មជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជា (DC-Cam)៖ មានចុះផ្សាយនូវអត្ថបទស្រាវជ្រាវ និងការចងចាំរបស់ពលរដ្ឋខ្មែរដែលធ្លាប់រស់នៅក្នុងជំរុំភៀសខ្លួនតាមព្រំដែន ដូចជាភ្នំខ្មោចជាដើម។ អាចចូលអាននៅ DC-Cam Refugee Camps Perspective។ [1]
Wikipedia (វិគីភីឌា)៖ មានអត្ថបទប្រវត្តិសាស្ត្រចងក្រងយ៉ាងលម្អិតអំពីជំរុំជនភៀសខ្លួនធំៗ។ លោកអ្នកអាចស្វែងរកព័ត៌មានលម្អិតអំពីជំរុំដែលធំជាងគេនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍នាពេលនោះតាមរយៈ Wikipedia Site Two Refugee Camp។ [1]
៣. ការផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងព្រឹត្តិការណ៍បច្ចុប្បន្ន
គួររំលឹកផងដែរថា ជំរុំជនភៀសខ្លួនពីអតីតកាលមួយចំនួន (ដូចជាជំរុំ Site 2) ក្រោយមកត្រូវបានគេបិទ និងរៀបចំឱ្យក្លាយជាភូមិកររបស់ពលរដ្ឋខ្មែរវិញ (ឧទាហរណ៍៖ ភូមិជោគជ័យ ក្នុងខេត្តបន្ទាយមានជ័យ)។ ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ តំបន់ទាំងនោះបានក្លាយជាចំណុចក្ដៅនៃជម្លោះដីធ្លី និងព្រំដែនរវាងកម្ពុជា និងថៃ ដែលកំពុងមានការជជែកវែកញែកយ៉ាងខ្លាំងលើបណ្តាញសង្គម ផ្អែកលើរូបភាពផ្កាយរណបថ្មីៗ។
បរិយាយអំពីជំរុំ ខាវអីដាង Khao I Dang camp ដោយប្រមូលពត៍មានពីប្រទេសថៃ និង UNs NGOs
ជំរុំជនភៀសខ្លួនខៅអ៊ីដាង (Khao-I-Dang Holding Center) គឺជាជំរុំជនភៀសខ្លួនដ៏ធំ និងល្បីល្បាញបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៩ និងត្រូវបានបិទបញ្ចប់ជាស្ថាពរក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៣។
ជំរុំជនភៀសខ្លួនខៅអ៊ីដាង (Khao-I-Dang Holding Center) គឺជាជំរុំជនភៀសខ្លួនដ៏ធំ និងល្បីល្បាញបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៩ និងត្រូវបានបិទបញ្ចប់ជាស្ថាពរក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៣។
ខាងក្រោមនេះជាការប្រមូលព័ត៌មានលម្អិត និងទិដ្ឋភាពជុំវិញជំរុំនេះ ផ្អែកលើឯកសារផ្លូវការរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលថៃ អង្គការសហប្រជាជាតិ (UN) និងអង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល (NGOs)៖
១. ទិដ្ឋភាព និងទិន្នន័យពីភាគីរាជរដ្ឋាភិបាលថៃ (Royal Thai Government)
ទីតាំងភូមិសាស្ត្រ៖ ថៃបានបង្កើតជំរុំនេះឡើងនៅស្រុកតាពញា (Ta Phraya) ខេត្តប្រាជិនបូរី (បច្ចុប្បន្នស្ថិតក្នុងខេត្តស្រះកែវ) មានចម្ងាយប្រហែល ២០ គីឡូម៉ែត្រពីព្រំដែនកម្ពុជា។
គោលនយោបាយ និងសន្តិសុខ៖ ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រសួងមហាផ្ទៃថៃ និងកងទ័ពភូមិន្ទថៃ (ជាពិសេសកងកម្លាំង Rangers ឬ "ទាហានព្រាន")។ ថៃចាត់ទុកជនភៀសខ្លួនខ្មែរថាជា "ជនអន្តោប្រវេសន៍ខុសច្បាប់" (Illegal Immigrants) ជាជាងជនភៀសខ្លួនពេញសិទ្ធិ ដើម្បីងាយស្រួលក្នុងការធ្វើមាតុភូមិនិវត្តន៍ទៅវិញនៅពេលសង្រ្គាមបញ្ចប់។
ការផ្លាស់ប្តូរទៅជាមជ្ឈមណ្ឌលប្រវត្តិសាស្ត្រ៖ បច្ចុប្បន្ន នាយកដ្ឋានរុក្ខាប្រមាញ់ថៃ បានសហការជាមួយសហគមន៍អន្តរជាតិ រៀបចំអតីតដីជំរុំនេះឱ្យក្លាយជា "មជ្ឈមណ្ឌលសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រខៅអ៊ីដាង" ដើម្បីទុកជាការចងចាំ និងជាកន្លែងទេសចរណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រ។
២. ទិដ្ឋភាព និងទិន្នន័យពីអង្គការសហប្រជាជាតិ (UN Agencies)
ការគ្រប់គ្រង និងជំនួយ៖ ជំរុំនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោមការសម្របសម្រួលរបស់ UNHCR (ទីភ្នាក់ងារជនភៀសខ្លួន UN) ដោយមានការគាំទ្រថវិកា និងស្បៀងអាហារពី WFP (កម្មវិធីស្បៀងអាហារពិភពលោក) និង UNBRO (អង្គភាពជំនួយព្រំដែនរបស់ UN)។
ស្ថិតិប្រជាជន៖ ខៅអ៊ីដាង ធ្លាប់មានប្រជាជនរស់នៅកើនឡើងខ្ពស់បំផុតរហូតដល់ជិត ១៤០,០០០ នាក់ ក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៨០។ វាបានក្លាយជាជំរុំជនភៀសខ្លួនខ្មែរតែមួយគត់នៅថៃ ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ UNHCR ដោយផ្ទាល់ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យជនភៀសខ្លួនមានឱកាសសម្ភាសន៍ទៅរស់នៅប្រទេសទីបី។
ការបិទជំរុំ និងមាតុភូមិនិវត្តន៍៖ ក្រោយកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៩១ ក្រោមប្រតិបត្តិការរបស់ UNAMIC និង UNTAC អង្គការសហប្រជាជាតិបានបញ្ជូនប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរពីជំរុំនេះត្រឡប់មកមាតុភូមិវិញដោយសុវត្ថិភាព មុនពេលប្រកាសបិទជំរុំជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៣។
១. ទិដ្ឋភាព និងទិន្នន័យពីអង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល (NGOs)
សេវាសុខាភិបាល និងសង្គ្រោះបន្ទាន់៖ អង្គការ ICRC (កាកបាទក្រហមអន្តរជាតិ) និង MSF (គ្រូពេទ្យគ្មានព្រំដែន) បានបង្កើតមន្ទីរពេទ្យកម្រិតខ្ពស់មួយនៅក្នុងជំរុំនេះ។ វាធ្លាប់ជាមន្ទីរពេទ្យដែលមានឧបករណ៍ទំនើប និងគ្រូពេទ្យជំនាញៗច្រើនជាងគេបំផុតនៅភាគខាងកើតប្រទេសថៃនាពេលនោះ ដើម្បីព្យាបាលជនរងគ្រោះដោយសារគ្រាប់មីន ជំងឺគ្រុនចាញ់ និងកង្វះអាហារូបត្ថម្ភធ្ងន់ធ្ងរ។
ការអប់រំ និងវប្បធម៌៖ អង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាលជាច្រើន (ដូចជា IRC, CARE, និងបុគ្គលិកស្ម័គ្រចិត្តផ្សេងទៀត) បានបង្កើតសាលារៀន ចាប់ពីកម្រិតបឋមសិក្សារហូតដល់វិទ្យាល័យ ព្រមទាំងសាលាបណ្តុះបណ្តាលវិជ្ជាជីវៈ (ដូចជា ជួសជុលឡាន ដេរ ប៉ាក់ រៀបចំប្រព័ន្ធទឹក)។
ការរស់ឡើងវិញនៃសិល្បៈខ្មែរ៖ អង្គការ NGOs បានជួយបង្កើតមជ្ឈមណ្ឌលវប្បធម៌ ដែលជាកន្លែងផ្ដល់ឱកាសឱ្យសិល្បករ សិល្បការិនីខ្មែរដែលរស់រានមានជីវិតពីរបបខ្មែរក្រហម បានចាប់ផ្តើមបង្ហាត់បង្រៀន របាំបុរាណ របាំប្រពៃណី និងតន្ត្រីខ្មែរឡើងវិញ។
សេចក្តីសន្និដ្ឋាន
យោងតាមឯកសាររួមរបស់ស្ថាប័នទាំងបី (ថៃ, UN, និង NGOs) ខៅអ៊ីដាង មិនមែនគ្រាន់តែជាកន្លែងជ្រកកោនបណ្តោះអាសន្ននោះទេ ប៉ុន្តែវាគឺជា "និមិត្តរូបនៃការរស់រានមានជីវិត និងការចាប់ផ្តើមជាថ្មី" របស់ប្រជាជនខ្មែររាប់សែននាក់ បន្ទាប់ពីឆ្លងកាត់របបវាលពិឃាត។
តើលោកអ្នកចង់ដឹងអំពី ដំណើរការនៃការជ្រើសរើសជនភៀសខ្លួនទៅប្រទេសទីបី (ដូចជា អាមេរិក បារាំង ឬអូស្ត្រាលី) ពីជំរុំខៅអ៊ីដាងនេះដែរឬទេ?
