Thursday, July 20, 2017

១៧៣៨-១៧៧៥

ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ប្រទេស​កម្ពុជា(ក្បាលទី ២ ជំពូកទី ៣) - វគ្គ៥
Posted: Oct-12-2016


៣០. ព្រះ​ធម្មោរាជា​-​រជ្ជកាល​ទី​៣ (១៧៣៨-១៧៤៧)
ព្រះ​ធម្មោរាជា​អង្គ​សូរ​ទ្រង់​មាន​ព្រះ​ជន្ម​៤៨​ព្រះ​វស្សា​នៅ​ពេល​ដែល​ ទ្រង់​ត្រូវ​បាន​អភិសេក​ជា​លើក​ទី​៣ ។ ពេល​អភិសេក​លើក​នេះ​ទ្រង់​មាន​ព្រះ​នាម​ថា «ព្រះបាទ​សម្ដេច​ព្រះរាជឱង្ការ​ព្រះ​ជ័យជេដ្ឋា​ធិរាជ​រាមាធិបតី​ បរមបពិត្រ» ។ ទ្រង់​ត្រូវជា​ព្រះរាជ​បុត្រា​របស់​ព្រះរាជា​ជ័យជេដ្ឋា ដែល​ទ្រង់​បាន​ដាក់​រាជសម្បត្ដិ​ថ្វាយ​ព្រះ​អង្គ ។ ទ្រង់​សោយរាជ្យ​ម្ដង​បាន​មួយ​ឆ្នាំ​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៧០២​-​១៧០៣ រួច​បាន​ដាក់​រាជសម្បត្ដិ​ថ្វាយ​ព្រះ​បិតា​វិញ ។ បន្ទាប់​មក ក្រោយ​ពី​សោយរាជ្យ​បាន​២​ឆ្នាំ ព្រះ​បិតា​ព្រះ​អង្គ​ក៏​ដាក់​រាជសម្បត្ដិ​ថ្វាយ​ព្រះ​អង្គ​ទៀត ហើយ​សោយរាជ្យ​ពី​ឆ្នាំ​១៧០៦ ដល់​១៧១៤ ក៏​ត្រូវ​ព្រះកែវហ្វ៊ា​អង្គ​ឯម​បណ្ដេញ​ចេញពី​រាជបល្ល័ង្ក ។ ឥឡូវ​នេះ ក្រោយ​ពី​២៣​ឆ្នាំ​កន្លង​ផុត​ទៅ​ទ្រង់​បាន​ឡើង​គ្រង​រាជបល្ល័ង្ក​កម្ពុជា​ជា ​ថ្មី​ម្ដង​ទៀត ។
អ្នក​អង្គ​ម្ចាស់​អង្គ​ទង ត្រូវជា​បុត្រា​របស់​ព្រះ​ឧទ័យ ដែល​យាង​ពី​ចន្ទតាប៊ុន មក​ចុះ​ចត​នៅ​កំពត មាន​ព្រះ​ជន្ម​៤៧​ព្រះវស្សា ហើយ​បាន​ត្រូវ​លើក​ឱ្យ​ឡើង​ជាទី​ឧភយោរាជ ។ ព្រះ​ឧទ័យ​ជា​បុត្រា​បាន​ត្រូវ​លើក​ឱ្យ​ឡើង​ជា​ព្រះឧបរាជ ។ ព្រះ​អគ្គមហេសី​ទ្រង់​ទទួល​ព្រះ​ឋានៈ​ជា​សម្ដេច​ព្រះជាតិ​ក្សត្រី ។ ចំណែក​ឯ​ព្រះ​ធម្មោរាជា​អង្គ​ឯម​ជា​ព្រះរាជ​បុត្រា​មួយ​អង្គ​ទៀត​ដែល​មាន​ ព្រះ​ជន្ម​២៩​ព្រះ​វស្សា​បាន​ទទួល​ព្រះ​ឋានៈ​ជា​ព្រះកែវហ្វ៊ា​ ហើយ​បាន​រៀប​អាពាហ៍​ពិពាហ៍​ជាមួយ​ម្ចាស់​ក្សត្រី​អ្នក​អង្គ​ម៉ី ជា​បុត្រី​របស់​នាង​អង្គ​សូរ​ដែល​សុគត​ទៅ​នៅ​ពេល​ប្រសូត​បុត្រ ។
រាជពង្សាវតារ​បាន​លើក​ឡើង​ថា នៅ​ពេល​នោះ​ទន្លេមេគង្គ​មាន​ជំនន់​មួយ​ធំ​ខុស​ប្លែក​ពី​រៀង​រាល់​ឆ្នាំ ហើយ​និង​មាន​ការ​ឈ្លោះ​ប្រកែក​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​រវាង​ពួក​ខ្មែរ និង​ពួក​អាណ្ណាម​នៅ​ក្នុង​ខែត្រ​បាសាក់ (សុកទ្រាំង) ។ ពួក​អាណ្ណាម ត្រូវ​បាន​វាយ​ឱ្យ​បរាជ័យ ក៏​នាំ​គ្នា​ដកថយ​ទៅ​នៅ​លើ​កោះ​ហុងពាម​មីសា ក្នុង​ទន្លេ​មេគង្គ ហើយ​បាន​យក​ទីនោះ​រស់នៅ​រៀបចំ​ហាក់បី​ដូចជា​ម្ចាស់​កម្មសិទ្ធិ​តែ​ម្ដង ។

ពីរ​ឆ្នាំ​ក្រោយ​ពី​ម៉ាក់​គូ​ទទួល​មរណភាព​បាត់​ទៅ​ក្នុង​អាយុ​៧៨​ឆ្នាំ ឆ្នាំ​១៧៣៨ ព្រះរាជា​កម្ពុជា​ធម្មារាជា បាន​ឆ្លៀត​ឱកាស​ដែល​មាន​ជម្លោះ​មួយ​កើត​ឡើង​រវាង​ពួក​ខ្មែរ​ជាមួយ​នឹង​ បក្សពួក​របស់​ម៉ាក់​តុង ជា​កូន​របស់​ម៉ាក់​គូ ដែល​ឡើង​កាន់​អំណាច​ត​ពី​ឪពុក បាន​មាន​បំណង​ចង់​ដណ្ដើម​យក​ហាទៀង​មក​វិញ ។ ក៏​ប៉ុន្ដែ​ហាទៀង មាន​កម្លាំង​ការពារ​យ៉ាង​រឹង​មាំ និង​ប៉ិន​ប្រសប់ ធ្វើ​ឱ្យ​ខាង​កម្ពុជា​ខាត​បង់​កម្លាំង​អស់​ជា​ច្រើន ក៏​ដកថយ​មក​វិញ ។ នៅ​ឆ្នាំ​១៧៤៧ ព្រះរាជា​បាន​អាពាធ ហើយ​សុគត​ទៅ​នៅ​ក្នុង​ព្រះ​ជន្ម​៥៧​ព្រះ​វស្សា ។ ព្រះ​អង្គ​សោយ​រាជ្យ​៣​ដង បាន​១២​ឆ្នាំ ហើយ​មាន​រយៈពេល​យូរ​ជាងគេ​នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​ចុង​ក្រោយ គឺ​បាន​១០​ឆ្នាំ ។

៣១. ព្រះ​ធម្មោរាជា​ទី​៥​-​អង្គ​ឯម (១៧៤៧)
ព្រះកែវហ្វ៊ា​អង្គ​ឯម ដែល​ព្រះ​ធម្មោរាជា​ជា​ព្រះ​បិតា​បាន​លះបង់​ព្រះ​នាម និង​សិទ្ធិ​ទាំងអស់​ថ្វាយ​កាល​ពី​ឆ្នាំ​១៧៣៣ បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ​បន្ដ​ក្នុង​ព្រះ​ជន្ម​៤២​ព្រះ​វស្សា ។ ការ​ដែល​ព្រះ​បិតា​លះបង់​ព្រះ​នាម និង​សិទ្ធិ​អំណាច​ថ្វាយ​កាល​ពី​ពេល​មុន​នេះ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​នាម៉ឺន​សព្វ​ មុខមន្ដ្រី​ជ្រើស​តាំង​ព្រះ​អង្គ​ឡើង ។ ព្រះ​អនុជ​របស់​ព្រះ​អង្គ​ព្រះ​នាម​ថា​ អង្គ​ហ៊ីង ដែល​ព្រះ​បិតា​បាន​ថ្វាយ​ព្រះ​នាម​ថា ស្រីសុរិយោពណ៌ ​នៅ​ក្នុង​ឱកាស​ធ្វើ​ពិធី​កោរ​ជុក បាន​បះបោរ​ឡើង​ដណ្ដើម​រាជសម្បត្ដិ ទាំង​ព្រះ​អង្គ​ទើប​តែ​មាន​ព្រះ​ជន្ម​មិន​ទាន់​គ្រប់​១៦​ព្រះវស្សា​ផង (47) ។ ទ្រង់​បាន​ធ្វើ​ឃាត​ព្រះរាជា ហើយ​ចង់​ឡើង​សោយរាជ្យ​ជំនួស ក៏​ប៉ុន្ដែ​នាម៉ឺន​សព្វ​មុខមន្ដ្រី​មិន​ព្រម ហើយ​បាន​លើក​ព្រះ​ឧភយោរាជ​អ្នក​អង្គ​តន់ ហៅ​ថា ព្រះ​អង្គ​ទង ឱ្យ​ឡើង​កាន់​អំណាច​វិញ ។

៣២. រាមាធិបតី​-​ព្រះ​អង្គ​ទង (១៧៤៧-១៧៤៩)
ក្សត្រ​អង្គ​នេះ​មាន​ព្រះ​ជន្ម​៥៦​ព្រះ​វស្សា និង​មាន​ព្រះ​ឋានៈ​ជា​ព្រះ​ឧភយោរាជ​អស់​កាល​១០​ឆ្នាំ​មក​ហើយ ។ គេ​បាន​លើក​ឱ្យ​ទ្រង់​ឡើង​កាន់​អំណាច ក៏​ប៉ុន្ដែ​មិន​មែន​លើក​ឱ្យ​ឡើង​គ្រង​រាជបល្ល័ង្ក​ទេ គឺ​ទុក​ឱ្យ​តែ​ព្រះ​អង្គ​ចាត់​ចែង​រាជកិច្ច​ក្នុង​ឋានៈ​ជា​ព្រះ​ឧភយោរាជ​ ប៉ុណ្ណោះ ។
នៅ​ឆ្នាំ​១៧៤៨ ពួក​ក្សត្រា​ដែល​ភៀស​ព្រះ​កាយ​ទៅ​គង់​នៅ​កូសាំងស៊ីន​កាលពី​១០​ឆ្នាំ​មុន​ ជាមួយ​ព្រះ​សត្ថា បាន​ចាប់​ដឹកនាំ​ទ័ព​អាណ្ណាម​ចូល​លុក​លុយ​កម្ពុជា ។ ពួក​គេ​បាន​វាយ​ចៅហ្វាយ​ខែត្រ​បាសាក់ លោក​ឧកញ៉ា​នរេន្ទ​គុក ដែល​ដឹកនាំ​ទ័ព​មួយ​កង​តូច​ដែល​កេណ្ឌ​បាន​ទាំង​ប្រញិប​ប្រញាប់​ទៅ​ទប់ទល់ ហើយ​ត្រូវ​បង្ខំ​ឱ្យ​ដក​ថយ​មក​កាន់​កោះ​ហុង​ពាម​មេស​វិញ ។ រួច​ហើយ​កងទ័ព​របស់​ព្រះ​អង្គ​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​ឆ្ពោះ​មក​ខាង​ជើង និង​មក​ជិត​ដល់​ឧត្ដុង្គ ។ មក​ដល់​ទី​នោះ គេ​ជួប​ជាមួយ​ទ័ព​របស់​លោក​នាយក​រដ្ឋមន្ដ្រី ចៅហ្វ៊ា​ឯក ក៏​វាយ​ទ័ព​នោះ​ឱ្យ​បែក​ខ្ញែក ខ្ចាត់​ខ្ចាយ​អស់​ទៅ ។​ ព្រះរាជា​អង្គ​ទង​ ព្រះ​ឧបរាជ​ព្រះ​ឧទ័យ​ជា​រាជបុត្រា​ព្រះ​ស្រី​ជ័យជេដ្ឋា​ (អ្នក​អង្គ​ស្ងួន) ជា​បងប្អូន​ជីដូនមួយ និង​ត្រូវជា​បុត្រា​របស់​ព្រះ​ស្រី​បទុមរាជា និង​ជា​ព្រះ​អនុជ​របស់​ព្រះ​ធម្មោរាជា​ដែល​ព្រះ​សុរិយោពណ៌​បាន​ធ្វើ​ឃាត ក៏​នាំ​គ្នា​រត់​ទៅ​ស្រុក​សៀម​សុំ​ជំនួយ ។
អតីត​ព្រះមហាក្សត្រ​បរមរាជា និង​ព្រះ​អនុជ​អ្នក​អង្គ​ឯម​ក៏​ឡើង​ជា​ម្ចាស់​ស្រុក ហើយ​បាន​យាង​មក​គង់​នៅ​ឧត្ដុង្គ នៅ​ក្នុង​រាជវាំង​របស់​ព្រះ​ឧភយោរាជ ដែល​ស្ថិត​នៅ​ពី​ខាង​លិច​បឹង​ប៉ាម៉ា ។ ព្រះ​អង្គ​មិន​អាច​បញ្ជា​ទៅ​លើ​កងទ័ព​អាណ្ណាម​បាន​ទេ ក៏​បណ្ដោយ​ឱ្យ​ពួក​នោះ​ដឹកនាំ​ប្រទេស ធ្វើ​បាប​ប្រជារាស្ដ្រ នាំ​ឱ្យ​រាស្ដ្រ​ក្ដៅ​ក្រហាយ ខឹង​សម្បា​កាន់តែ​ខ្លាំង​ឡើងៗ​រាល់​ថ្ងៃ ។

លោក​ក្រឡាហោម​អុក និង​ចៅហ្វាយ​ខែត្រ​ពោធិ៍សាត់​លោក​ឧកញ៉ា​សួគ៌ាលោក អ៊ុក ក្រោយ​ពី​បាន​ជូន​ដំណើរ​ព្រះ​ឧភយោរាជ​ឆ្លង​កាត់​ទល់ដែន​រួច​ហើយ ក៏​ត្រលប់​មក​ពោធិ៍សាត់​វិញ រៀបចំ​ជ្រើស​រើស​កងទ័ព ។ ពួក​ឧត្ដមសេនីយ៍​អាណ្ណាម​ក៏​ដឹកនាំ​ទ័ព​ធ្វើ​ដំណើរ​សំដៅ​មក​កាន់​ខែត្រ​ ពោធិ៍សាត់ ។​ ក្នុង​ពេល​ជាមួយ​គ្នា​នោះ​ ព្រះ​អង្គ​ហ៊ីង​ស្រីសុរិយោពណ៌​ក៏​បាន​ដឹកនាំ​ទ័ព​ខ្មែរ​មួយ​កង តាម​ជើង​ទឹក​មក​ដែរ ។ មេ​ដឹកនាំ​ទ័ព​ក្រោយ​នេះ​បាន​ត្រូវ​ស្លាប់​នៅ​ពេល​ក្រោយ​បន្ដិច​មក តែ​ទ័ព​អាណ្ណាម​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​មក​ដល់​វាល​ស្រាប​អង្កាម (រលាប្អៀរ) ហើយ​បោះ​ទីតាំង​នៅ​កន្លែង​នោះ​តែ​ម្ដង ។​ ពេល​នោះ​លោក​ក្រឡាហោម​ក៏​លើក​ទ័ព​មក​ដល់​វាយ​ប្រហារ​ទៅ​លើ​ទ័ព​អាណ្ណាម​ដែល​ ដឹកនាំ​ដោយ​អ្នក​អង្គ​អេង​ឱ្យ​បរាជ័យ​ទាំងស្រុង​ ហើយ​រត់គេច​ខ្លួន​កាត់​មុខ​ឧត្ដុង្គ​មិន​ហ៊ាន​ចូល​ក្នុង​ក្រុង​ទេ ។​ អ្នក​អង្គ​ឯម​ និង​អតីត​ព្រះរាជា​ធម្មោរាជា​ក៏​រួសរាន់​នាំ​គ្រួសារ​រត់​តាម​ពួក​អាណ្ណាម​ វិល​ត្រលប់​ទៅ​កូសាំងស៊ីន​វិញ​ដែរ ។ អ្នក​អង្គ​ឯម យាង​មក​ដល់​កំពង់ឆ្នាំង​មិន​បាន​ប៉ុន្មាន​ផង ក៏​សុគត​ទៅ (១៧៤៨) ។ ចំណែក​ឯ​អតីត​ព្រះរាជា​ធម្មោរាជ បាន​យាង​ទៅ​ដល់​អាណ្ណាម ប៉ុន្ដែ​ដោយ​នឿយ​ហត់​ជា​ខ្លាំង ក៏​សុគត​ទៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​នោះ​ដែរ ក្នុង​ជន្មាយុ​៤៣​ព្រះវស្សា ។
លោក​ក្រឡាហោម​អុក និង​ចៅហ្វាយ​ខែត្រ​ពោធិ៍សាត់​ក៏​ចាត់​ចែង​រៀបចំ​ស្រុក​ទេស​ឡើង​វិញ ផ្លាស់​ប្ដូរ​ចៅហ្វាយ​ខែត្រ​ណា​ដែល​គ្មាន​សមត្ថភាព គេច​វេះ​មិន​បាន​ទប់​ទល់​ជាមួយ​សត្រូវ រួច​បាន​ស្នើ​សុំ​ស្ដេច​សៀម​ឱ្យ​បញ្ជូន​ព្រះ​ស្រី​ជ័យជេដ្ឋា​អង្គ​ស្ងួន ដែល​ត្រូវជា​បុត្រា​របស់​ព្រះរាជា​ស្រី​បទុមរាជា ដែល​អង់​អាច​ក្លាហាន​ជាង ឱ្យ​មក​ទួល​រាជសម្បត្ដិ​នៅ​កម្ពុជា គឺ​មិន​បាន​សុំ​ឱ្យ​បញ្ជូន​ព្រះរាជា​អង្គ​ទង​ ឬ​ព្រះ​ឧភយោរាជ​ឧទ័យ ដែល​អស់​សេចក្ដី​ក្លាហាន​ទៅ​ហើយ​នោះ​ទេ ។ ស្ដេច​សៀម​បាន​យល់​ព្រម​តាម​សំណើ​នេះ ហើយ​ក៏​បញ្ជូន​ព្រះ​ស្រី​ជ័យជេដ្ឋា ឱ្យ​វិល​ត្រលប់​មក​វិញ​ជាមួយ​មន្ដ្រី​សៀម​ជា​ច្រើន​នាក់ សម្រាប់​ធ្វើ​ជាទី​ប្រឹក្សា​ជួយ​ព្រះ​អង្គ ។

៣៣. ព្រះ​ជ័យជេដ្ឋា​ទី​៥ អង្គ​ស្ងួន (១៧៤៩-១៧៥៥)
ព្រះ​ជ័យជេដ្ឋា ពេល​នោះ​មាន​ព្រះ​ជន្ម​៤២​ព្រះ​វស្សា​ហើយ ។ ព្រះ​អង្គ​ជា​ព្រះរាជ​បុត្រា​របស់​ព្រះបាទ​ធម្មោរាជា ដែល​ព្រះ​សុរិយោពណ៌​អង្គ​ហ៊ីង​បាន​ធ្វើ​គុត ។ ព្រះ​អង្គ​ត្រូវ​បាន​អភិសេក​ឱ្យ​ឡើង​សោយរាជ្យ​ក្រោម​ព្រះ​នាម​ថា «ព្រះបាទ​សម្ដេច​ស្ដេច​ព្រះរាជ​ឱង្ការ​ព្រះ​ស្រី​ជ័យជេដ្ឋា​ធិរាជ​បរម​ បពិត្រ» ។ ព្រះ​អង្គ​ទទួល​ស្គាល់​គុណូបការៈ​របស់​ចៅហ្វាយ​ខែត្រ​ពោធិ៍សាត់ ដែល​បាន​ស៊ូ​ប្ដូរ​នឹង​ព្រះ​អង្គ​នៅ​ក្នុង​ពេល​មាន​សង្គ្រាម​ ម្ល៉ោះ​ហើយ​ព្រះ​អង្គ​ក៏​តែង​តាំង​ឱ្យ​ធ្វើ​ជា​ចៅហ្វ៊ា​គឺ​នាយក​ រដ្ឋមន្ដ្រី ។​ ការ​លើក​តម្កើង​ចៅហ្វាយ​ខែត្រ​ពោធិ៍សាត់​នេះ បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​នាម៉ឺន​មន្ដ្រី​ចាស់ៗ​កើត​ការ​ច្រណែន ក៏​ឃុបឃិត​គ្នា​ធ្វើ​យ៉ាង​ណា​បំបែក​លោក​ចៅហ្វ៊ា​ចេញ​ពី​ព្រះ​ទ័យ​ព្រះរាជា ។ ​ ពួក​មន្ដ្រី​ទាំង​អស់​នោះ​ចាក់រុក​ថា​លោក​ចៅហ្វ៊ា​ក្បត់​មាន​បំណង​ចង់​ ដណ្ដើម​យក​រាជសម្បត្ដិ​រហូត​ដល់​ព្រះរាជា​ជឿ​ ហើយ​បាន​ចាត់​ឱ្យ​ជន​ម៉ាឡេ​ម្នាក់​ឈ្មោះ​ថា​ ប៉ូឡឺម៉ែន​លួច​ធ្វើឃាត​លោក​ចៅហ្វ៊ា​ចោល ។​ លោក​ចៅហ្វ៊ា​អុក​ដឹង​រឿង​នេះ​ក៏​គេច​ខ្លួន​ទៅ​នៅ​ឯ​ស្រុក​សៀម​ទៅ​ ហើយ​ព្រះរាជា​ក៏​លើក​ឧកញ៉ា​ចក្រី​ពូ​ឱ្យ​ឡើង​ជំនួស​វិញ ។

នៅ​ឆ្នាំ​១៧៥១ ពួក​អ្នក​អង្គ​ម្ចាស់​ដែល​ភៀស​ព្រះ​កាយ​ទៅ​គង់​នៅ​ឯ​ស្រុក​សៀម​តាំងពី​ឆ្នាំ ​១៧៤៨ បាន​ទទួល​ការ​អនុញ្ញាត​ពី​ព្រះរាជា​សៀម​ឱ្យ​វិល​ត្រលប់​មក​ស្រុក​វិញ ហើយ​បាន​មក​តាំង​ព្រះរាជ​ដំណាក់​នៅ​ពាម​ចាស់ ក្នុង​ស្រុក​ពោធិ​មេបា ។ ព្រះ​ឧបរាជ​ឧទ័យ ដែល​ប្រហែល​ជា​មិន​គាំទ្រ​ផែនការ​របស់​ព្រះ​បិតា​របស់​ព្រះ​អង្គ​ក្នុង​ការ​ ទម្លាក់​ព្រះរាជា​ស្រី​ជ័យជេដ្ឋា​ពី​រាជសម្បត្ដិ​បាន​យាង​ចូល​សាង​ព្រះ​ ផ្នួស​នៅ​អង្គរវត្ដ ។​ ចំណែក​ព្រះ​អង្គ​ទង​ដែល​គេ​បង្ខំ​ឱ្យ​ទទួល​តួនាទី​ជា​ព្រះ​ឧភយោរាជ បន្ទាប់​ពី​ការ​ជ្រើស​រើស​ព្រះ​មហាក្សត្រ​ថ្មី​ឱ្យ​គ្រង​រាជបល្ល័ង្ក​ហើយ​ នោះ បាន​យាង​ទៅ​គង់​នៅ​ក្នុង​ខែត្រ​ក្រង ស្ថិត​នៅ​តាម​មាត់​ច្រាំង​ទន្លេ​ខាងស្ដាំ​ភាគ​ខាងត្បូង​បំផុត​នៃ​បឹង​ ទន្លេសាប ។

ក្នុង​ពេល​ជាមួយ​គ្នា​នោះ មាន​មន្ដ្រី​ម្នាក់​ឈ្មោះ​ថា ក្សេត្រ​ឯក ដែល​ភៀសខ្លួន​ទៅ​នៅ​ស្រុក​សៀម បាន​រៀបចំ​ផែនការ​ទម្លាក់​ព្រះ​ស្រី​ជ័យជេដ្ឋា​ចេញ​ពី​រាជបល្ល័ង្ក ដើម្បី​លើក​អ្នក​អង្គ​ម្ចាស់​តន់ បុត្រា​របស់​ព្រះ​ឧបរាជ ដែល​យាង​ចូល​សាង​ព្រះ​ផ្នួស​នៅ​អង្គរវត្ដ​ឱ្យ​ឡើង​សោយរាជ្យ​វិញ ។ មន្ដ្រី​នោះ​បាន​បញ្ជូន​កូន​ប្រុស​របស់​ខ្លួន​ឱ្យ​ទៅ​កេណ្ឌ​ទ័ព​ក្នុង​ចំណោម ​អ្នកស្រុក​ដែល​រស់នៅ​ឯ​ភ្នំ​ខ្ជោល ។ ទៅ​ដល់​ភ្នំ​ខ្ជោល កូន​មន្ដ្រី​នោះ​បាន​ជួប​ជាមួយ​មនុស្ស​ឡប់សតិ​ម្នាក់​ឈ្មោះ សួស ដែល​អ្នកស្រុក​គោរព​ស្រលាញ់ ជឿ​ថា​ជា​មនុស្ស​មាន​បុណ្យ​មាន​កម្លាំង​មហិមា ហើយ​នាំ​គ្នា​ហៅ​ថា សីល​សួស ។ ផែនការ​ក្បត់​នេះ​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​រំខាន​ដល់​ព្រះ​ឧភយោរាជ​ជា​ខ្លាំង ព្រះ​អង្គ​ក៏​រៀបចំ​អន្ទាក់​ចាប់​ក្សេត្រ​ឯក​បាន រួច​ហើយ​ក៏​សម្លាប់​ចោល​ទៅ ។ ពេល​នោះ​សីល​សួស​មាន​ទ័ព​៣​ពាន់​នាក់ បាន​ប្រកាស​ខ្លួន​ឡើង​ជា​ព្រះ​អង្គ​យ៉ង ជា​ឈ្មោះ​អ្នក​អង្គ​ម្ចាស់​មួយ​អង្គ​ដែល​សុគត​យូរ​ណាស់​មក​ហើយ ហើយ​បាន​លើក​ជន​ខ្វិនខ្វង់​ម្នាក់​ជា​ស្ដេច ដាក់​ឈ្មោះ​ថា ព្រះបាទ​អង្គុលី​រាជ ។ ព្រះ​ឧភយោរាជ​បាន​កេណ្ឌ​កម្លាំង រួច​ហើយ​យាង​ទៅ​កាន់​ភូមិ​ក្បាល​ក្របី នៅ​ខាងលិច​ឧត្ដុង្គ ជាទី​កន្លែង​ដែល​កូន​របស់​ក្សេត្រ​ឯក និង​សីល​សួស​រស់​នៅ ដោយ​មាន​ព្រះកែវ​ហ្វ៊ា និង​ព្រះ​អង្គ​អាត ទៅ​ជាមួយ​ផង ។ មនុស្ស​ទាំង​២​នាក់​នេះ ត្រូវ​គេ​ចាប់​បាន ហើយ​សម្លាប់​ចោល​ទៅ ។ បន្ទាប់​មក ព្រះ​ឧភយោរាជ​បាន​នាំ​ទ័ព​ទៅ​វាយ​ស្ដេច​អង្គុលីរាជ​ទៀត ។ ទ្រង់​បាន​វាយ​បំបែក​ទ័ព​របស់​ស្ដេច​នេះ រួច​ចាប់​ស្ដេច​អង្គុលីរាជ​យក​ទៅ​សម្លាប់​ចោល​នៅ​ឯ​កំរែង​ភ្នំ​ស្រង់ នៅ​ក្នុង​ខែត្រ​ក្រង ។
ប្រហែល​នៅ​ចុង​ឆ្នាំ​១៧៥៣ ព្រះ​ឧភយោរាជ​បាន​យាង​មក​គង់​នៅ​ឧត្ដុង្គ​វិញ ដើម្បី​ឱ្យ​បាន​ជិត​ព្រះរាជា ជា​ព្រះ​ភាគិនេយ្យ ។​ នៅ​ឆ្នាំ​បន្ទាប់​មក​ទៀត​ បុត្រា​របស់​ព្រះ​អង្គ​គឺ​អ្នក​អង្គ​សូរ​ ហៅ​ព្រះ​ឧបរាជ​ឧទ័យ​បាន​សោយ​ទិវង្គត​នៅ​ក្នុង​វត្ដ​អង្គរវត្ដ ។ ពេល​នោះ​ព្រះ​អង្គ​មាន​ព្រះ​ជន្ម​៤០​ព្រះ​វស្សា ។ បុត្រា​របស់​ព្រះ​អង្គ បាន​ប្រកាន់​យក​នាម​ព្រះ​បិតា​ថា ព្រះ​ឧទ័យ ដើម្បី​ជា​ការ​បញ្ជាក់​ថា​ព្រះ​អង្គ​ទ្រង់​ឡើង​ស្នង​បន្ដ​ពី​ព្រះ​បិតា ។ ប៉ុន្ដែ​ឋានៈ​ជា​ព្រះ​ឧបរាជ​បាន​ត្រូវ​ធ្លាក់​ទៅ​លើ​ព្រះ​អង្គ​ហ៊ីង​ស្រី​ សុរិយោពណ៌ ដែល​ត្រូវជា​បុត្រា​របស់​អតីត​ព្រះរាជា​ព្រះ​ជ័យជេដ្ឋា ហើយ​ជា​ឃាតក​ព្រះរាជា​ធម្មោរាជា​អង្គ​ឯម​នៅ​ឆ្នាំ​១៧៤៧ ។ ព្រះរាជា​ជ័យជេដ្ឋា​បាន​សុគត​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៧៥៥​ក្នុង​ព្រះ​ជន្មាយុ​៤៦​ព្រះ​វស្សា​ក្រោយ​ពី​ទ្រង់​សោយរាជ្យ​សម្បត្ដិ​បាន​៧​ឆ្នាំ ។

៣៤. ព្រះ​រាមធិបតី​-​អង្គ​ទង (១៧៥៦-១៧៥៧)
ព្រះ​ឧភយោរាជ​ដែល​ធ្លាប់​សោយរាជ្យ​បាន​មួយ​ឆ្នាំ​ម្ដង​រួច​មក​ហើយ​កាល​ពី ​ឆ្នាំ​១៧៤៨​-​១៧៤៩ បាន​ត្រូវ​ពួក​បារគូ និង​នាម៉ឺន​សព្វ​មុខមន្ដ្រី​លើក​ឱ្យ​ឡើង​សោយរាជ្យ​ម្ដង​ទៀត​នៅ​ដើមឆ្នាំ​ ១៧៥៦ នៅ​ពេល​ដែល​ទ្រង់​មាន​ព្រះ​ជន្មាយុ​៥៧​ព្រះ​វស្សា ។ ព្រះ​អង្គ​មាន​ព្រះ​ឋានៈ​ជា​អ្នក​គ្រងរាជ្យ ឬ​រាជានុ​សិទ្ធិ ។ នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​នោះ​ដែរ ក្រោយ​ពី​មាន​ជម្លោះ​តូចតាច​មួយ ព្រះ​ឧបរាជ​សុរិយោពណ៌​បាន​មាន​បំណង​ធ្វើ​ឃាត​ព្រះ​ឧទ័យ (អង្គ​តន់) ក៏​ប៉ុន្ដែ​ព្រះ​អង្គ​តន់​បាន​ភៀស​ព្រះ​កាយ​ទៅ​ដល់​ពាម​-​ហាទៀង ដែល​កូន​ម្នាក់​របស់​អតីត​មេចោរ​សមុទ្រ​ម៉ាក់គូ គឺ​ ម៉ាក់​តុង (48) កំពុង​ត្រួតត្រា​កន្លែង​នោះ​បម្រើ​ឱ្យ​ផល​ប្រយោជន៍​ស្ដេច​អាណ្ណាម ។ ម៉ាក់​គូ​បាន​ព្រួត​ដៃ​ជាមួយ​ទ័ព​ខ្មែរ​មួយ​កង វាយ​ប្រហារ​ទៅ​លើ​ទ័ព​ជើងទឹក​សៀម​មួយ​កង ដែល​មាន​បំណង​ឡើង​គោក​នៅ​ពាម​នេះ​ឱ្យ​បរាជ័យ​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៧២២ ហើយ​គាត់​បាន​ស្លាប់​នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៧៣៧ ។ ព្រះ​អង្គ​តន់​បាន​ព្រមព្រៀង​គ្នា​នឹង​ម៉ាក់​តុង ដើម្បី​ទម្លាក់​ព្រះ​អង្គ​ទង​ចេញ​ពី​រាជបល្ល័ង្ក ។ នៅ​ពេល​ដែល​ម៉ាក់​តុង បញ្ជូន​បេសកជន​ទៅ​បញ្ចុះ​បញ្ចូល​អ្នកស្រុក​នៅ​ក្នុង​ខែត្រ​ទ្រាំង បន្ទាយមាស បាទី និង​ព្រៃកប្បាស ព្រះ​អង្គ​តន់​បាន​យាង​ទៅ​កាន់​ខែត្រ​ត្រាវិញ ក្នុង​ចំណោម​ប្រជាជន​ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​អំណាច​អាជ្ញាធរ​អាណ្ណាម​តាំងពី​ ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​មក​ហើយ ។ ទ្រង់​កេណ្ឌ​ទ័ព​បាន​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស ហើយ​រៀបចំ​ចេញ​ជា​៣​កង ដោយ​ដាក់​នៅ​ក្រោម​បញ្ជាការ​មន្ដ្រី​ខ្មែរ​ដែល​ស្មោះ​នឹង​ព្រះ​អង្គ​៣​នាក់ រួច​ឱ្យ​ចេញ​ដំណើរ​មក​កាន់​ឧត្ដុង្គ​តាម​ផ្លូវ​ផ្សេងៗ​គ្នា ។ ម៉ាក់​តុង​ដឹកនាំ​ទ័ព​ជា​ពួក​ចោរប្លន់​មួយ​កង ធ្វើ​ដំណើរ​ពី​ខាង​ក្រោយ​ទ័ព​ខ្មែរ​ទាំង​៣​កង ។ ទ័ព​ព្រះ​ឧទ័យ​រាជា​ទទួល​បាន​ទ័ព​ជំនួយ​មួយ​នៅ​ក្រសាំង នៅ​ខាងជើង​ជិត​មាត់ជ្រូក (ចូវដុក) ។ មក​ដល់​ភ្នំពេញ មេទ័ព​ទាំង​៣​បាន​វាយ​ទ័ព​ព្រះ​ឧបរាជ​ស្រីសុរិយោពណ៌​ឱ្យ​បរាជ័យ​នៅ​ក្នុង​ សមរភូមិ​មួយ ព្រះ​ស្រីសុរិយោពណ៌​បាន​រត់​ភៀស​ព្រះ​កាយ​បាត់​ទៅ ។ ព្រះ​ឧទ័យ​បាន​ចាត់​កម្លាំង​ឱ្យ​ដេញ​តាម​ចាប់​ព្រះ​ស្រីសុរិយោពណ៌​បាន​នៅ​ ខែត្រ​ព្រៃក្ដី ក្នុង​ដី​កំពង់ស្វាយ ហើយ​ធ្វើឃាត​ចោល​ទៅ ។ ព្រះ​អនុជ​របស់​ព្រះ​ឧបរាជ គឺ​ព្រះកែវ​ហ្វ៊ា​អង្គ​ដួង​ដែល​យាង​ចូល​សាង​ព្រះ​ផ្នួស​ព្រោះ​មិន​ចង់​មាន​ បញ្ហា​ជាមួយ​ព្រះ​ឧទ័យ​បាន​ត្រូវ​គេ​បង្ខំ​ឱ្យ​លា​ចាក​សិក្ខាបទ (49) រួច​ហើយ​ត្រូវ​គេ​ធ្វើឃាត​ដែរ នៅ​ពេល​យាង​ចេញ​ផុត​ពី​បរិវេណ​វត្ដ​ស្បឹង ។
ក្រោយ​ពី​ធ្វើឃាត​ស្ដេច​ទាំង​២​អង្គ​រួច ព្រះ​ឧទ័យ​បាន​យាង​ចូល​គាល់​ព្រះរាជា​អង្គ​ទង​ជា​ព្រះ​អយ្យកោ ដោយ​ឥត​អៀន​ខ្មាស ហើយ​សុំ​ការ​អនុញ្ញាត​នាំ​យក​ព្រះរាជ​វង្សានុវង្ស និង​បរិពារ​មក​រស់នៅ​ខាងជើង​វត្ដ​ព្រះចេតិយ​ថ្មី ។ ព្រះរាជា​ទ្រង់​បាន​អនុញ្ញាត​តាម​សំណើ ដោយ​មិន​អាច​ធ្វើ​អ្វី​បាន ព្រោះ​ព្រះ​ឧទ័យ​មាន​ទ័ព​រឹង​មាំ ។

ពីរ​ខែ​ក្រោយ​មក នៅ​ពេល​ដែល​ពួក​ទាហាន​មួយ​ចំនួន​ធំ​វិល​ត្រលប់​ទៅ​ស្រុក​កំណើត​វិញ​ហើយ ព្រះ​ឧទ័យ​ទទួល​ដំណឹង​ថា មហេសី​មេម៉ាយ​របស់​ព្រះ​ឧបរាជ​ស្រីសុរិយោពណ៌ បាន​រៀបចំ​ផែនការ​ប្រឆាំង​នឹង​ព្រះ​អង្គ ដោយ​មាន​មន្ដ្រី​ធំៗ​ជា​ច្រើន​ចូលរួម​ផង ហើយ​ពួក​គេ​កំពុង​ប្រុង​ប្រៀប​បើក​ការ​វាយ​ប្រហារ​មក​លើ​ព្រះ​អង្គ​ហើយ ។​ ដោយ​ភ័យ​ខ្លាច​ចំពោះ​ការ​វាយ​ប្រហារ​នេះ​ព្រះ​អង្គ​បាន​នាំ​ព្រះរាជ​វង្ស​ និង​សេនា​អាមាត្យ​យាង​ចេញពី​ឧត្ដុង្គ មក​គង់​នៅ​ឯ​ជ្រោយចង្វា ចំ​ពីមុខ​ភ្នំពេញ​វិញ រួច​ហើយ​បាន​ចាត់​តាំង​មន្ដ្រី និង​មេទ័ព​មួយ​ចំនួន​ឱ្យ​ចេញ​កេណ្ឌ​ទ័ព​សា​ជា​ថ្មី ។
ពេល​ពិនិត្យ​ឃើញ​ថា​ព្រះ​ឧទ័យ​ធ្វើខ្លួន​ជា​ស្ដេច ហើយ​ប្រុងប្រៀប​វាយប្រហារ​ទៅ​លើ​ព្រះ​មហេសី​មេម៉ាយ​របស់​ព្រះ​ឧបរាជ​ដូច្នេះ ព្រះរាជា​អង្គ​ទង​ក៏​មាន​សេចក្ដី​ក្លាហាន​ឡើង​វិញ ហើយ​កេណ្ឌ​ទ័ព​មួយ​កង​វាយ​ទៅ​លើ​ពួក​បះបោរ ។ ប៉ុន្ដែ​ទ័ព​នេះ​បរាជ័យ ព្រះរាជា​ក៏​គេច​ខ្លួន​ចេញពី​រាជធានី​ឧត្ដុង្គ ទៅ​គង់​នៅ​ឯ​ខែត្រ​ពោធិ៍សាត់ ដោយ​នាំ​យក​ក្សត្រា​ក្សត្រី មាន​អ្នក​អង្គ​ម្ចាស់​អង្គ​ទង អង្គ​នន់ ព្រះ​រាមា និង​សេនា​អាមាត្យ​ទាំងអស់​ទៅ​ជាមួយ ផង ។ ព្រះ​អង្គ​បាន​សុគត​នៅ​ទីនោះ ក្រោយ​ពី​យាង​ទៅ​ដល់​បាន​បន្ដិច ក្នុង​ព្រះ​ជន្មាយុ​៦៥​ព្រះវស្សា ។ សរុប​ទៅ ព្រះ​អង្គ​បាន​សោយរាជ្យ​សម្បត្ដិ​៣​ឆ្នាំ ក្នុង​ចន្លោះ​ពេល​មួយ​ដែល​មាន​រយៈ​៧០​ឆ្នាំ។

មិន​យូរ​ប៉ុន្មាន​ក្រោយ​មក ព្រះ​ឧទ័យ​បាន​ឱ្យ​គេ​ធ្វើឃាត​ព្រះ​មហេសី​មេម៉ាយ​របស់​ព្រះ​ឧបរាជ និង​ព្រះ​បុត្រា​ច្បង​របស់​អង្គ​ទង ដែល​ព្រះ​នាង​មាន​ជាមួយ​ព្រះ​ធម្មោរាជា​ជា​ព្រះ​ស្វាមី​មុន ក្រោយ​ពី​បាន​នាំ​យក​ពី​បវេល ជា​ភូមិ​មួយ​នៅ​ខាង​កើត​ព្រៃ​ឫស្សីសាញ់​មក​វិញ ។​ ទ្រង់​បាន​ដក​ចៅហ្វាយ​ខែត្រ​កំពង់ស្វាយ​ចេញ​ពី​តំណែង​ដែល​ទទួល​អ្នក​អង្គ​ ម្ចាស់​អង្គ​នន់​រាមា និង​អង្គ​ជ័យ​ឱ្យ​ស្នាក់​នៅ ហើយ​ដាក់​អ្នក​ជំនិត​របស់​ព្រះ​អង្គ​ដែល​ចាប់​អ្នក​អង្គ​ម្ចាស់​ទាំង​២ ដាក់​ក្នុង​ទ្រុង​ថ្វាយ​ព្រះ​អង្គ​ជំនួស​វិញ ។ នៅ​ក្នុង​ពេល​កំពុង​ធ្វើ​ដំណើរ មន្ដ្រី​ម្នាក់​របស់​ព្រះ​ឧទ័យ គឺ​ពញាចន្ទ បាន​កាប់​បំបាក់​ទ្រុង​រំដោះ​យក​ព្រះ​អង្គ​នន់​រាមា​រត់គេច​ទៅ​ស្រុក​សៀម ។​ នៅ​សល់​តែ​ព្រះ​អង្គ​ជ័យ​ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​ព្រះ​អង្គ​ទង​បាន​ឱ្យ​គេ​សម្លាប់​ចោល ​នៅ​ឧត្ដុង្គ ។
ដើម្បី​រំងាប់​ការ​តវ៉ា​របស់​ពួក​អាណ្ណាម ដែល​ចោទ​ថា​ព្រះ​អង្គ​បាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង​ទឹកដី​កូសាំងស៊ីន រហូត​ដល់​ខែត្រ​វិញឡុង ជ្រើស​រើស​ទ័ព​ធ្វើ​សង្គ្រាម​ប្រឆាំង​នឹង​ព្រះរាជា​មុន ព្រះ​ឧទ័យ​បាន​ប្រគល់​ទៅ​ឱ្យ​អាណ្ណាម​នូវ​ទឹកដី​២​កន្លែង គឺ​ដី​តាំផុងឡុង​ដែល​ក្រោយ​មក​គឺ​ខែត្រ​អាងយ៉ាង និង​មួយ​កន្លែង​ទៀត​ដែល​ក្រោយ​មក គេ​បង្កើត​បាន​ជា​ស្រុក​២ គឺ​ចាន់ដន និង​ស៊ុយឡាប់ ហើយ​ភ្ជាប់​ទៅ​ក្នុង​ខែត្រ​វិញឡុង (១៧៥៧) ។

៣៥. ព្រះ​ស្រីសុរិយោពណ៌​-​ព្រះ​ឧទ័យ (១៧៥៨-១៧៧៥)
ក្រោយ​ពី​ទ្រង់​បាន​ប្រព្រឹត្ដ​អំពើ​ឧក្រិដ្ឋ​ផ្សេងៗ​ដូច​ដែល​បាន​ រៀបរាប់​ខាងលើ​រួច​ហើយ អ្នក​អង្គ​តន់ ហៅ​ថា ព្រះ​ឧទ័យ​ជា​បុត្រា​របស់​ព្រះ​ឧបរាជ​ព្រះ​ឧទ័យ​ដែល​សុគត​ទៅ​នៅ​អង្គរវត្ដ​ កាលពី​ឆ្នាំ​១៧៥៣​ និង​ត្រូវជា​ព្រះ​នត្ដា​របស់​ព្រះរាជា​អង្គ​ទង​ និង​ជា​កូនចិញ្ចឹម​របស់​ម៉ាក់​តុង​ បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ​នៅ​ក្នុង​ព្រះ​ជន្ម​២០​ព្រះ​វស្សា​ក្រោម​ព្រះ​នាម​ថា «ព្រះបាទ​សម្ដេច​ស្ដេច​ព្រះរាជ​ឱង្ការ​ព្រះ​នរាយណ៍​រាជា​ធិរាជ​រាមាធិបតី​ ព្រះ​ស្រីសុរិយោពណ៌​បរម​សុរេន្ទ» ។

ព្រះ​ចៅ​អាណ្ណាម​បាន​ប្រកាស​ទទួល​ស្គាល់​ស្ដេច​កម្ពុជា​នេះ​ភ្លាម ។ ស្ដេច​នេះ​មិន​គ្រាន់តែ​ជា​ជនឧក្រិដ្ឋ​ចំពោះ​រាជវង្សានុវង្ស​ប៉ុណ្ណោះ​ទេ ក៏​ប៉ុន្ដែ​បាន​ក្បត់​ប្រទេសជាតិ​ថែម​ទៀត ។ ទ្រង់​បាន​ប្រគល់​ទឹកដី​ខែត្រ​ពីរ​ដែល​គេ​ហៅ​សព្វថ្ងៃ​ថា​ សុកត្រាំង​ និង​ត្រាវិញ​ទៅ​ឱ្យ​ពួក​អាណ្ណាម ។​ គឺ​ដោយ​បែប​នេះ​ហើយ​ដែល​រដ្ឋាភិបាល​ក្រុង​វ៉េ​បាន​ឆ្លៀត​យក​ឱកាស​ដែល​ប្រទេស ​កម្ពុជា​ជួប​ប្រទះ​នឹង​ការ​លំបាក ដណ្ដើម​យក​ទឹកដី​កូសាំងស៊ីន​ដាក់​បញ្ចូល​មក​ក្នុង​ការ​គ្រប់គ្រង​របស់​ខ្លួន ​បន្ដិច​ម្ដងៗ ។ ហើយ​ពួក​អាណ្ណាម​នេះ​លោភលន់​មិន​ចេះ​ស្កប់ស្កល់​ទេ ។ រៀបចំ​ខែត្រ​ទាំង​២​មិន​ទាន់​ទាំង​បាន​ស្រួល​បួល​ផង ពួក​នេះ​ក៏​ចាប់​តាំង​កសាង​បន្ទាយ​នៅ​សាដែក (ផ្សារដែក) នៅ​គូឡាវយាង (កោះ​តេង) និង​នៅ​ចូវដុក (មាត់ជ្រូក) ថែម​ទៀត ។
ប៉ុន្ដែ​រាជពង្សាវតារ​ខ្មែរ​បាន​លើក​ឡើង​ថា ព្រះរាជា​ឧទ័យ​ជា​ស្ដេច​ល្អ មាន​ព្រះ​ទ័យ​ទូលាយ ហើយ​ចូល​ចិត្ដ​ដាក់​ទាន ។ ទ្រង់​បាន​បរិច្ចាគ​ព្រះរាជ​ទ្រព្យ​ជា​ច្រើន​ដាក់​ទាន​ដល់​ស្មូម​យាចក និង​បូជា​ថ្វាយ​ព្រះពុទ្ធ និង​ពុទ្ធសាសនិក ដើម្បី​សន្សំ​បុណ្យ​ជៀស​វាង​អកុសលកម្ម​ទាំង​៥​យ៉ាង និង​បាបកម្ម​ទាំង​១៤​បែប ។ មាន​ទុគ៌ត​ជន​ជា​ច្រើន​កាត់​ពី​ទី​ឆ្ងាយៗ មក​ទទួលទាន​ពី​ព្រះ​អង្គ ។ នេះ​គឺជា​ការ​វិនិច្ឆ័យ​អំពី​អត្ថប្រយោជន៍​ផ្សេងៗ​ដែល​គេ​អាច​ឆ្លៀត​ទាញ​យក​ បាន​ពី​ព្រះ​អង្គ ។

ព្រះ​អង្គ​សព្វព្រះទ័យ​នឹង​ផ្ដល់​ដំបូន្មាន យោបល់​ល្អៗ​ដល់​នាម៉ឺន​មន្ដ្រី និង​ជំរុញ​ឱ្យ​ពួក​នោះ​ធ្វើ​ទាន ជៀស​វាង​បាបកម្ម ។ ទ្រង់​ឈ្វេង​យល់​ថា​ព្រះ​អង្គ​គឺជា​ពោធិសត្វ​មួយ​អង្គ​ដែល​ត្រូវ​ចុះ​មក​ជួយ ​សង្គ្រោះ​សត្វលោក ថ្ងៃ​ណា​មួយ ព្រះ​អង្គ​នឹង​នាំ​អ្នក​ទាំង​អស់នោះ​ជា​ច្រើន​រយ​ពាន់​ឡើង​ជិះ​លើ​សំពៅ​មាស​ មួយ​ឆ្លង​កាត់​មហា​សមុទ្រ បើ​ទោះជា​មាន​ព្យុះ​បក់​បោក​យ៉ាង​ណា​ក្ដី ។ នៅ​ឆ្នាំ​១៧៦៣ ពេល​ដែល​សភាពការណ៍​ក្នុង​ប្រទេស​ស្ងប់ស្ងាត់​ល្អ​ហើយ ព្រះ​ឧទ័យ​បាន​ប្រគល់​ការ​ដឹកនាំ​ប្រទេស​ឱ្យ​មន្ដ្រី​ធំៗ​ទទួល រួច​ហើយ​ទ្រង់​យាង​គ្រង​ស្បង់​ពណ៌​លឿង សាង​ព្រះ​ផ្នួស​៣​ខែ ទើប​លាចាក​សិក្ខាបទ មក​គង់​លើ​រាជបល្ល័ង្ក​វិញ ។ នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៧៦៥ ព្រះរាជា​បាន​លើក​ព្រះ​មហេសី​អ្នក​ម្នាង​មាលិន្ទ​បុប្ផាវតី ឱ្យ​ឡើង​ជា​សម្ដេច​ព្រះ​ភគវតី រួច​ហើយ​បាន​កែសម្រួល​ពិធីការ​ដោយ​ឱ្យ​មន្ដ្រី​ទាំងឡាយ​ឆ្លើយ​នឹង​ព្រះ​ មហាក្សត្រី​ថា ព្រះករុណា​ពិសេស ចំណែក​ឯ​ភរិយា​មន្ដ្រី​ទាំងនោះ​វិញ ទ្រង់​ឱ្យ​ហៅ​ព្រះ​មហាក្សត្រី​ថា ព្រះ​ម៉ែ ។ ២​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មក ស្ដេច​ភូមា (50) ដែល​ធ្វើសង្គ្រាម​ជាមួយ​ស្ដេច​សៀម​តាំងពី​ខែមករា​ ឆ្នាំ​១៧៦៥​ ក្រោយ​ពី​បាន​ដណ្ដើម​យក​តាវ៉យ មែរគុយ ហើយ​និង​តេណាស់សេរីម​រួច​មក បាន​ដណ្ដើម​យក​អយុធ្យា​ទៀត ក្រោយ​ពី​ហ៊ុម​ព័ទ្ធ​ជាប់​អស់​រយៈពេល​២​ខែ រួច​ដុត​កម្ទេច​ខ្ទេចខ្ទី (ថ្ងៃ​ទី​២៨ ខែមេសា ឆ្នាំ​១៧៦៧) ។ ពេល​នោះ​មាន​អ្នក​អង្គម្ចាស់​សៀម​មួយ​អង្គ ដែល​រាជពង្សាវតារ​ខ្មែរ​ហៅ​ថា ​ព្រះចៅ​ឡេសាង បាន​រត់គេច​ទៅ​ឡើង​គោក​នៅ​ហាទៀង ដោយ​ទទួល​ការ​ថែទាំ​ពី​ព្រះសង្ឃ​កាតូលិក​ឈ្មោះ ពីញ៉ូ រួច​ហើយ​បាន​មក​ស្នើ​សុំ​ជ្រកកោន​នៅ​រាជវាំង​ឧត្ដុង្គ (51) ។

ក្រោយ​ពី​រាជធានី​សៀម​ធ្លាក់​ចូល​ក្នុង​ដៃ​សត្រូវ​រួច​មក មាន​កើត​ជំងឺ​ប៉េស្ដ និង​អាសន្នរោគ ព្រមទាំង​មាន​ចោរលួច​ចោរប្លន់​ពាសពេញ​ប្រទេស ។​ ពេល​នោះ​មាន​កូន​កាត់​ចិន​ក្នុង​សហគមន៍​ហៃហុង​ម្នាក់​ឈ្មោះ​ថា​ ភ្យា​តាក​ ឬ ចៅពញា​តាក ជា​ចៅហ្វាយ​ខែត្រ​មួយ​នៅ​ទិស​ខាងជើង ដែល​មាន​ទ័ព​១​ពាន់​នាក់ បាន​វាយ​ពួក​ភូមា​ឱ្យ​បរាជ័យ​ជាច្រើន​លើក​ច្រើន​សា ។ ដោយ​រាជធានី​អយុធ្យា​បាន​ត្រូវ​បំផ្លាញ​ខ្ទេចខ្ទី​អស់ ហើយ​ព្រះរាជា​ក៏​ត្រូវ​បាន​គេ​ធ្វើ​គុត​ទៀត​ធ្វើ​ឱ្យ​រាជបល្ល័ង្ក​នៅ​ទំនេរ ភ្យា​តាក​ក៏​ប្រកាស​ខ្លួន​ឡើង​ជា​ព្រះរាជា​សៀម នៅ​ឯ​បាងផ្លាសយ ។ ភ្យា​តាក ដែល​ធ្វើ​ដំណើរ​មក​ដល់​រយ៉ង​បាន​ត្រូវ​ប្រជាជន​អបអរ​ទទួល​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​ អ្នក​រំដោះ​ ហើយ​នាំ​គ្នា​ចូល​បម្រើ​កងទ័ព​ធ្វើ​ឱ្យ​ចំនួន​កើន​ឡើង​ដល់​២​ពាន់​នាក់ ។ ពេល​នោះ​ចៅហ្វាយ​ខែត្រ​ចន្ទតាប៊ុន​មិន​ព្រម​ចំណុះ ទទួល​ស្គាល់​អំណាច​របស់​ភ្យា​តាក​ទេ​ ភ្យា​តាក​ក៏​វាយ​លុក​ដណ្ដើម​យក​ខែត្រ​ចន្ទតាប៊ុន រួច​ហើយ​ក៏​ដឹកនាំ​ទ័ព​ដែល​មាន​ចំនួន​កាន់​តែ​ច្រើន​ឡើង​ទៅ​វាយ​ពួក​ភូមា​ ទៀត ។ ភ្យា​តាក​វាយ​ឈ្នះ​ពួក​ភូមា​នៅ​សមរភូមិ​ជា​ច្រើន ហើយ​បាន​រុញច្រាន​ពួក​នេះ​ឱ្យ​ដក​ថយ​ចេញ​ពី​ព្រះរាជា​ណាចក្រ​ទៅ ។ ជ័យជម្នះ​ទាំង​អស់នេះ បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​ភ្យា​តាក​ក្លាយ​ទៅ​ជា​មនុស្ស​អស្ចារ្យ​ជាង​គេ​នៅ​ក្នុងស្រុក​ សៀម ប្រជារាស្ដ្រ​ទាំងអស់​ទទួល​ស្គាល់​ក្នុង​ឋានៈ​ជា​មេដឹកនាំ ។ ភ្យា​តាក​បាន​មក​តាំង​រាជវាំង​នៅ​បាងកក ប្ដូរ​ឈ្មោះ​ដាក់​ថា ចាណា​បុរី វិញ ត្រង់​កន្លែង​ដែល​ព្រះ​នរាយណ៍​បាន​ធ្វើ​សម្បទាន​ប្រគល់​ឱ្យ​ប្រទេស​បារាំង​ ពី​មុន ដែល​នៅ​ជា​កម្មសិទ្ធិ​របស់​ពួក​បារាំង​នៅ​ឡើយ ថ្វីបើ​បារាំង​មិន​បាន​មក​តាំងទី​នៅ​ក៏​ដោយ ។

ភ្យា​តាក​ចង់​ឱ្យ​ព្រះរាជា​ខ្មែរ​ទទួលស្គាល់​អធិរាជ​ភាព​របស់​សៀម ហើយ​ចាត់​ទុក​កម្ពុជា​ជា​នគរ​សាមន្ដរាជ​មួយ ដូច​ដែល​ស្ដេច​សៀម​មុនៗ​តែងតែ​គិត​អីចឹង​ដែរ ក៏​ចាត់​បញ្ជូន​រាជទូត​ឱ្យ​នាំសារ​មក​ថ្វាយ មាន​អត្ថន័យ​ថា «សូម​ឱ្យ​ព្រះរាជា​កម្ពុជា​រក្សា​ទុក​នូវ​ប្រពៃណី​ដែល​ធ្លាប់​មាន​តាំង​តែ​ ពី​មុន កុំបី​គិត​ដល់​ការ​ផ្លាស់​ប្ដូរ​ដែល​កើត​មាន​ឡើង​អាស្រ័យ​ដោយ​ព្រឹត្ដិការណ៍ ​ធំៗ​ប៉ះ​ពាល់​ដល់​ព្រះរាជា​ណាចក្រ​សៀម​នោះ» ហើយ​ថា​ព្រះរាជា​កម្ពុជា​ត្រូវ​លើក​សួយសារ​អាករ​ទៅ​ថ្វាយ ដូច​ដែល​ព្រះរាជា​មុនៗ​ធ្លាប់​បាន​អនុវត្ដ​កន្លង​មក ។ រាជពង្សាវតារ​ក៏​មាន​និយាយ ផង​ដែរ​ថា ព្រះ​អង្គ​បាន​ទាមទារ​ឱ្យ​ខ្មែរ​បញ្ជូន​អ្នក​អង្គ​ម្ចាស់​សៀម​មួយ​អង្គ ដែល​រត់​មក​ជ្រកកោន​នៅ​ក្នុង​រាជវាំង ឧត្ដុង្គ​ទៅ​វិញទៀត​ផង ។
ពេល​នោះ​ព្រះរាជា​កម្ពុជា​ព្រះ​ឧទ័យ​សុរិយោពណ៌​ដែល​ធ្លាប់តែ​ជា​ស្ដេច​ បះបោរ​មួយ​អង្គ​ ហើយ​ដែល​បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ​ដោយសារ​តែ​ការ​ចងសម្ព័ន្ធ​មេត្រី​ជាមួយ​អាណ្ណាម រួច​បាន​ប្រគល់​ខែត្រ​២​ឱ្យ និង​ធ្លាប់​បាន​ធ្វើ​ឃាត​រាជវង្ស​ជា​ច្រើន​អង្គ​ដើម្បី​កុំ​ឱ្យ​មក​រារាំង​ ការ​ឡើង​គ្រង​រាជបល្ល័ង្ក​របស់​ព្រះ​អង្គ គឺជា​សត្រូវ​នឹង​អតីត​ព្រះរាជា​ណាចក្រ​សៀម​ដែល​តែងតែ​ទំនុក​បម្រុង ជំរុញ​ឱ្យ​មាន​ស្ដេច​ប្រឆាំង​នឹង​ស្រុក​ខ្មែរ​ឥត​ដាច់ ទ្រង់​មិន​ទទួល​ស្គាល់​ថា រាស្ដ្រ​សាមញ្ញ​ម្នាក់​អាច​ឡើង​សោយរាជ្យ​លើ​រាជបល្ល័ង្ក​សៀម​បាន​ទេ ទោះបី​ថា​ជន​នោះ​បាន​ជួយ​សង្គ្រោះ​រំដោះ​ប្រទេស​ពី​ការ​ត្រួតត្រា​របស់​ សត្រូវ​ក៏​ដោយ ។ ទ្រង់​បាន​ចាត់​ទុក​ភ្យា​តាក​ថា​មិន​មាន​ឋានៈ​ស្មើ​នឹង​ព្រះ​អង្គ​ទេ ។ ព្រះអង្គ​បាន​តប​ព្រះរាជសារ​ទៅ​វិញ​ថា​ «ទ្រង់​មិន​អាច​ចរចា​ស្មើភាព​គ្នា​ជាមួយ​មនុស្ស​ម្នាក់​ដែល​កើត​ចេញ​ពី​ ពាណិជ្ជករ​ចិន​ម្នាក់​ជាមួយ​នឹង​ស្រី​សៀម​សាមញ្ញ​ម្នាក់​បាន​ទេ​បើ​ទោះ​ជា​ ថា​ជន​នោះ​មាន​សមត្ថភាព​ផ្ទាល់​ខ្លួន​ដូច​ម្ដេចក្ដី» ។

ទទួល​បាន​រាជ​សារ​នេះ ភ្យា​តាក​ច្រឡោត​ខឹង​យ៉ាង​ខ្លាំង ហើយ​បាន​ប្ដេជ្ញា​ថា​នឹង​ទម្លាក់​ព្រះរាជា​កម្ពុជា​នេះ​ចេញ​ពី​រាជបល្ល័ង្ក​ ឱ្យ​បាន ។ ដើម្បី​សម្រេច​បំណង​នេះ ទ្រង់​បាន​ចាប់​ផ្ដើម​បំផុស​បំផុល​រក​ស្ដេច​ប្រឆាំង​មួយ​អង្គ ហើយ​បាន​ជ្រើស​រើស​យក​អ្នក​អង្គ​ម្ចាស់​អង្គ​នន់​រាមា ដែល​បាន​រត់​ភៀស​ព្រះ​កាយ​មក​គង់​នៅ​ស្រុក​សៀម ជាមួយ​មន្ដ្រី​ម្នាក់​ដែល​ធ្លាប់​កាប់​បំបាក់​ទ្រុង​រំដោះ​ព្រះ​អង្គ​មក ។ ភ្យា​តាក​បាន​ឱ្យ​ទ័ព​សៀម​មួយ​កង​ជូន​ព្រះ​អង្គ​នន់​រាមា​ធ្វើ​ដំណើរ​មក​ កាន់​ឧត្ដុង្គ​កាត់​តាម​ផ្លូវ​នគរវត្ដ ដើម្បី​ស្នើ​ប្រគល់​ឱ្យ​នាម៉ឺន​សព្វ​មុខមន្ដ្រី​នៅ​ក្នុង​ព្រះរាជា​ណាចក្រ ដែល​មិន​សូវ​ជា​ពេញចិត្ដ​នឹង​ព្រះ​ឧទ័យ​ស្រីសុរិយោពណ៌​ប៉ុន្មាន​នោះ​ សម្រេច ។ ពេល​ធ្វើ​ដំណើរ​មក​ដល់​អង្គរវត្ដ កងទ័ព​នេះ​បោះ​ជំរំ​សម្រាក​រង់ចាំ​ការ​ប្រយុទ្ធ ។ ព្រះរាជា​កម្ពុជា​ពេល​នោះ បាន​ចាត់​ឱ្យ​កេណ្ឌ​ទ័ព​មួយ​កង ដាក់​នៅ​ក្រោម​បញ្ជាការ​របស់​លោក​ក្រឡាហោម​ប៉ាង ។ ក្រឡាហោម​ប៉ាង​បាន​ត្រូវ​គេ​ប្រហារ​បាន​នៅ​ក្នុង​ការ​ប្រយុទ្ធ​ដំបូង ក៏​ប៉ុន្ដែ​កងទ័ព​ខ្មែរ​ដែល​មិន​មាន​ការ​តក់ស្លុត​ព្រោះ​បាត់បង់​មេកោយ​នោះ បាន​បន្ដ​ការ​ប្រយុទ្ធ​រហូត​ទាល់​តែ​ទទួល​បាន​ជ័យជម្នះ​លើ​ទ័ព​សៀម ធ្វើ​ឱ្យ​ពួក​នេះ​បែក​បាក់​រត់​ខ្ចាត់​ខ្ចាយ​ទៅ​ស្រុក​វិញ​អស់​នៅ​ក្នុង​ ឆ្នាំ​១៧៦៩ (52) ។

នៅ​ពេល​នោះ ម៉ាក់​តុង​ដែល​ខ្មែរ​យើង​ហៅ​ថា ព្រះ​សុទត្ដ ចៅហ្វាយ​ខែត្រ​ហាទៀង ដែល​ទទួល​ដំណឹង​ពី​ការ​វាយប្រហារ​នេះ​ពី​ស្ដេច​អាណ្ណាម បាន​សម្រេច​ចិត្ដ​ធ្វើ​អន្ដរាគមន៍​ជួយ​ព្រះរាជា​កម្ពុជា ។ គាត់​បាន​កេណ្ឌ​ទ័ព​ខ្មែរ​មួយ​កង​ចេញ​ពី​ខែត្រ​ទ្រាំង​ និង​បន្ទាយមាស​រួច​បាន​ដឹកនាំ​ទាំង​តាម​ជើង​គោក​ និង​តាម​ជើង​ទឹក​ទៅ​វាយលុក​អាណា​ខែត្រ​មាត់សមុទ្រ​របស់​សៀម ។ នៅ​ពេល​មក​ដល់​ចន្ទតាប៊ុន ទ័ព​ម៉ាក់​តុង​បាន​ជួប​ប្រយុទ្ធ​ជាមួយ​ទ័ព​សៀម​មួយ​កង​ដែល​កំពុង​នៅ​រង់ចាំ ទ័ព​សៀម​នោះ​បាន​វាយ​ឱ្យ​ម៉ាក់​តុង​បរាជ័យ រត់​ចោល​ទូក​ក្ដារ និង​សម្ភារ​មួយ​ចំនួន ចូល​ទៅ​ហាទៀង​វិញ ។
ស្ដេច​សៀម​បាន​យាង​ត្រលប់​មក​បាងកក​វិញ​ហើយ​បាន​រៀបចំ​នាវា​មួយ​កង​រួច​ នាំ​ទ័ព​ឡើង​ជិះ​សំពៅ​ជាមួយ​ព្រះ​អង្គ​ម្ចាស់​អង្គ​នន់​រាមា ចេញដំណើរ​សំដៅ​មក​ហាទៀង វាយ​ដណ្ដើម​យក​ខែត្រ​នេះ​បាន និង​ចាប់​ក្រុម​គ្រួសារ​ម៉ាក់​តុង​មួយ​ចំនួន​ជា​ចំណាប់​ខ្មាំង ឯ​ម៉ាក់​តុង​បាន​រត់គេច​ខ្លួន​បាត់​ទៅ ។ ក្នុង​ពេល​ជាមួយ​គ្នា​នោះ កងទ័ព​ជើងគោក​សៀម​មួយ​កង ដែល​នៅ​ក្រោម​បញ្ជាការ​របស់​យមរាជ​សៀម​ម្នាក់ បាន​ឆ្លងកាត់​ព្រំដែន​ខ្មែរ​ភាគ​ខាងជើង​ធ្វើ ដំណើរ​កាត់​នគរវត្ដ​ បាត់ដំបង និង​ពោធិ៍សាត់​សំដៅ​មក​រក​រាជធានី​ឧត្ដុង្គ ។ ភ្យា​តាក និង​អ្នក​អង្គ​នន់​រាមា ក៏​បាន​មក​ដល់​ភ្នំពេញ​ដែរ ដោយ​ធ្វើ​ដំណើរ​ពី​ហាទៀង​មក​មិន​ដល់​៦​ថ្ងៃ​ផង ព្រោះ​គ្មាន​ជួប​ទ័ព​ទប់ទល់​បន្ដិច​ណា​សោះ ។
ដោយ​ខ្លាច​សៀម​ចាប់​បាន ព្រះរាជា​កម្ពុជា​បាន​នាំ​ព្រះរាជ​វង្សានុវង្ស និង​បរិពារ​គេច​ចេញ​ពី​ឧត្ដុង្គ​មក​ចុះ​នាវា​នៅ​កំពង់ហ្លួង ហើយ​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​កាន់​ត្រឡុង​ខ្លុះ​បាក់​អញ្ចៀន ឱ្យ​លោក​យមរាជ​ដឹកនាំ​ទ័ព​នាំមុខ ប្រយុទ្ធ​យ៉ាង​អង់អាច​ជាមួយ​ទ័ព​សៀម ។ ពួក​អ្នកស្រុក​ដែល​ខ្លាច​សៀម​ក៏​រត់​តាម​ព្រះរាជា​ទៅ​ដែរ អ្នក​ខ្លះ​ទៅ​ដល់​មាត់​ក្រសះ និង​អន្លង់ឫស្សី ខ្លះ​ទៀត​ទៅ​ដល់​ត្រឡុង​ខ្លុះ​បាក់​អញ្ចៀន​ដែរ ។
នៅ​ពេល​ដែល​ព្រះរាជា​កំពុង​តែ​រត់គេច​ទៅ​នោះ ទ័ព​ភ្យា​តាក និង​អ្នក​អង្គ​នន់​រាមា​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​តាម​មាត់​ទន្លេ​ច្រាបឈាម ចាប់​ស្រីៗ និង​យក​របស់​របរ​អ្នកស្រុក​ដែល​រត់​ទៅ​មាត់​ក្រសះ​អស់​ទៅ ។

នៅ​ពេល​នោះ​ហើយ​ដែល​ពួក​អាណ្ណាម​ចាប់ផ្ដើម​ធ្វើ​អន្ដរាគមន៍ (53) ដោយ​កេណ្ឌ​ទ័ព​មួយ​កង​មក​ជួប​គ្នា​ជាមួយ​នឹង​ទ័ព​លោក​យមរាជ​នៅ​ពាម​ បញ្ចូសពាស ។​ ទ័ព​អាណ្ណាម​ និង​ខ្មែរ​បាន​ទទួល​ជ័យជម្នះ​លើ​ទ័ព​សៀម​រួច​បាន​មក​ដេញ​ភ្យា​តាក និង​អ្នក​អង្គ​នន់ ចេញពី​ភ្នំពេញ ឱ្យ​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​ហាទៀង​វិញ រួច​ទ័ព​សៀម និង​ភ្យា​តាក ក៏​ចុះទូក​ទៅ​ស្រុក​សៀម​វិញ​អស់​ទៅ ។ ឯ​អ្នក​អង្គ​នន់ ទ្រង់​គង់នៅ​នឹង​ហាទៀង​នេះ​ជាមួយ​ទ័ព​សៀម​៥​រយ​នាក់ ប៉ុន្ដែ​បន្ទាប់​មក បាន​ទៅ​គង់នៅ​ឯ​កំពត​វិញ ដោយ​មិន​អាច​ការពារ​ហាទៀង​ទប់ទល់​នឹង​ម៉ាក់​តុង​បាន ។ ទៅ​ដល់​កំពត ទ្រង់​បាន​បន្ដ​ជ្រើស​រើស​ទ័ព​បន្ថែម​ទៀត​ពី​ខែត្រ​ជិតខាង ។
នៅ​ភាគ​ខាងជើង​ ទ័ព​សៀម​ច្បាំង​ចេះ​តែ​ចាញ់​ជា​ញឹកញយ ។ ដល់​ទទួល​ដំណឹង​ថា ភ្យា​តាក​ចុះ​ទូក​ជាមួយ​កងទ័ព​ចេញពី​ហាទៀង​ទៅ​វិញ ក៏​យល់​ថា​ខ្លួន​កំពុង​តែ​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​គ្រោះ​មហន្ដរាយ​ហើយ បាន​បោះបង់​ការ​ប្រយុទ្ធ វិល​ត្រលប់​ទៅ​ស្រុក​វិញ​ដែរ​ដោយ​នាំ​យក​ទៅ​ជាមួយ​នូវ​ឈ្លើយ​សឹក​១​ម៉ឺន​ នាក់​ដែល​គេ​បាន​ប្រមូលផ្ដុំ​នៅ​ពោធិ៍សាត់ ។ គេ​និយាយ​ថា មាន​អ្នកស្រុក​ជា​ច្រើន​ត្រូវ​ស្លាប់​ដោយ​អត់​អាហារ​តាម​ផ្លូវ ។
នៅ​ពេល​អស់​ទ័ព​សៀម​ហើយ ទ័ព​លោក​យមរាជ​ក៏​បែក​ចេញ​ពី​ទ័ព​អាណ្ណាម ហើយ​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​រក​ទ័ព​អ្នក​អង្គ​នន់​រាមា ជួប​គ្នា​នៅ​នឹង​ពាមរកា ក៏​វាយ​ឱ្យ​បរាជ័យ​ទៅ (១៧៧១) ។

នៅ​ចុងឆ្នាំ​១៧៧១ ព្រះរាជា​បាន​យាង​មក​គង់​ជា​បណ្ដោះ​អាសន្ន​នៅ​មាត់​កណ្ដុរ ស្ថិត​នៅ​លើ​ទន្លេសាប ចម្ងាយ​១០​គីឡូម៉ែត្រ​ពី​ភ្នំពេញ ។​ ទ្រង់​បាន​ទទួល​យក​រ៉េស៊ីដង់​អាណ្ណាម​ម្នាក់​ហៅ​ បាវ​ហូ​ មក​នៅ​នឹង​ព្រះរាជវាំង ។ ធ្វើ​យ៉ាង​នេះ មាន​ន័យ​ថា ព្រះ​អង្គ​បាន​ដាក់​ព្រះរាជា​ណាចក្រ​នៅ​ក្រោម​អាណាព្យាបាល​របស់​អាណ្ណាម​ ហើយ ។ បន្ទាប់​មក​ព្រះរាជា​បាន​យាង​មក​គង់នៅ​នឹង​ពាក់ព្រ័ត (54) រួច​បាន​ចាត់​រាជទូត​ទៅ​បាងកក ចរចា​សន្ដិភាព​ជាមួយ​ភ្យា​តាក ដោយ​លែង​ចាត់​ស្ដេច​សៀម​ថ្មី​នេះ​ថា​រាស្ដ្រ​សាមញ្ញ​មក​ជ្រែក​រាជសម្បត្ដិ​ ដូច​កាលពី​ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​មុន​ទៀត​ហើយ ។ ភ្យា​តាក​មិន​ព្រម​ទទួល​រាជទូត​ទាំង​អស់​នោះ​ទេ ក៏​បាន​ឱ្យ​គេ​ចាប់​ឃុំ​ទុក រួច​ផ្ញើ​រាជសារ​មួយ​មក​ថ្វាយ​ព្រះរាជា​កម្ពុជា និយាយ​ថា​ការ​ចរចា​អាច​នឹង​មាន​ទៅ​បាន​លុះណា​តែ​ទ្រង់​បញ្ជូន​ព្រះ​មាតា និង​រាជវង្សានុវង្ស​ទាំង​អស់​ឱ្យ​ទៅ​គង់នៅ​ឯ​ស្រុក​សៀម​សិន ។​ ចំណែក​ឯ​ម៉ាក់​តុង​វិញ​ គេ​ក៏​ចាប់​ចរចា​ជាមួយ​ស្ដេច​សៀម​ ហើយ​ហាក់​ដូចជា​បាន​បោះបង់​ការ​គាំទ្រ​ស្ដេច​ខ្មែរ​ដែរ ហើយ​បាន​ទទួល​ការ​អនុញ្ញាត​ពី​ភ្យា​តាក​ឱ្យ​ក្រុម​គ្រួសារ​ដែល​ស្ដេច​សៀម​ ចាប់​ទុកជា​ចំណាប់ខ្មាំ​ង​នៅ​ឯ​បាងកក​នោះ​វិល​ត្រលប់​ទៅ​ហាទៀង​វិញ ។​ ដើម្បី​ជា​ថ្នូរ​ ម៉ាក់​តុង​បាន​យល់ព្រម​ប្រគល់​អ្នក​អង្គ​ម្ចាស់​សៀម​មួយ​អង្គ​ដែល​ភៀស​ខ្លួន ​មក​គង់​នៅ​រាជវាំង​កម្ពុជា ហើយ​ដែល​ព្រះរាជា​កម្ពុជា​ប្រកែក​មិន​ព្រម​ប្រគល់​ឱ្យ​ទៅ​ភ្យា​តាក ។ ភ្យា​តាក​ក៏​នាំ​យក​អ្នក​អង្គ​ម្ចាស់​សៀម​នោះ​ទៅ​បាងកក​វិញ​រួច​ធ្វើឃាត​ចោល ​ទៅ ។ នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៧៧៤ ព្រះរាជា​កម្ពុជា​បាន​យាង​ចេញពី​រាជដំណាក់​ពាក់ព្រ័ត មក​គង់នៅ​ឯ​កោះ​ចិន ជា​កោះ​មួយ​នៅ​ក្នុង​ទន្លេសាប ស្ថិត​នៅ​ចំ​ពីមុខ​កំពង់ហ្លួង មិន​ទាន់​ហ៊ាន​យាង​ត្រលប់​ចូល​រាជធានី​វិញ​ទេ ដោយ​ខ្លាច​ព្រះអង្គ​ម្ចាស់​អង្គ​នន់​រាមា ដែល​កំពុង​តែ​ឃោសនា​រើស​ទ័ព​នៅ​ក្នុង​អាណា​ខែត្រ​ខាងលិច ចាប់​ព្រះ​អង្គ​បាន ។

អនាធិបតេយ្យ​មាន​គ្រប់​ទីកន្លែង នគរ​ទាំងមូល​វិល​ត្រលប់​មក​រក​ភាព​ព្រៃផ្សៃ​ឡើង​វិញ ។ មាន​ខែត្រ​ជា​ច្រើន​ដែល​មិន​គោរព​ព្រះរាជា តែ​ក៏​មិន​ស្ដាប់​បញ្ជា​របស់​ស្ដេច​បះបោរ​ដែរ ។ ចៅហ្វាយ​ខែត្រ​ប្រមូល​ពន្ធ​បាន តែ​មិន​បាន​យក​មក​បង់​ជូន​រាជការ​ទេ ឯ​អ្នក​ប្រមូល​ពន្ធ​ត្រូវ​ប្រជារាស្ដ្រ​ដេញ​មិន​ឱ្យ​ចូល​ក្នុង​ភូមិ ។ នៅ​កន្លែង​ខ្លះ ប្រជាជន​ត្រូវ​គេ​បង្ខំ​ឱ្យ​បង់ពន្ធ​ឱ្យ​ភាគី​ទាំង​២ ។ រាស្ដ្រ​រង​ទុក្ខ​វេទនា ជំងឺ​អាសន្នរោគ​រាតត្បាត ហើយ​ជំងឺ​អុត​បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​អ្នកស្រុក​ស្លាប់​អស់​ជា​ច្រើន ។ រាជពង្សាវតារ​បាន​និយាយ​ថា នៅ​ទី​បញ្ចប់ ដោយ​ទ្រង់​មាន​មេត្ដាករុណា​ដល់​ប្រជានុរាស្ដ្រ​ខ្លាំង​ពេក ព្រះរាជា​ក៏​សុខ​ព្រះ​ទ័យ​លះបង់​រាជសម្បត្ដិ​ថ្វាយ​ដល់​ព្រះ​អង្គ​នន់​រាមា ជា​គូប្រណាំង​ប្រជែង និង​ជា​សត្រូវ​ផង នៅ​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៧៧៥ ។ ទ្រង់​សោយរាជ្យ​បាន​១៧​ឆ្នាំ ហើយ​រជ្ជកាល​របស់​ព្រះ​អង្គ​មាន​តែ​ទុក្ខ​វេទនា ។

No comments:

Post a Comment